«Τζελέπικο», ένας φόρος για τα πρόβατα στην Τουρκοκρατία

 

Το «τζελέπικο» ήταν μία φορολογικού χαρακτήρα υποχρέωση που βάρυνε τους κατόχους προβάτων και συνίστατο στην υποχρεωτική πώληση συγκεκριμένου αριθμού ζώων σε τιμές που καθορίζονταν από τις συντεχνίες χασάπηδων της Κωνσταντινούπολης και ήταν χαμηλότερες από τις τρέχουσες στην αγορά.

Το «τζελέπικο» εντοπίζεται από τις αρχές του 16ου αιώνα σε οθωμανικά τεκμήρια ως μία υποχρέωση των κτηνοτροφικών κυρίως πληθυσμών σε καθορισμένες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως τη σημερινή Βουλγαρία, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και τη Ρούμελη. Απέβλεπε στον εφοδιασμό της Κωνσταντινούπολης, του στρατού και των εκστρατευτικών σωμάτων με κρέας ζώντων αρνιών και κατσικιών, με δεδομένο ότι οι συνθήκες συντήρησης της εποχής δεν επέτρεπαν τη διατήρηση και μεταφορά του κρέατος σφαγμένων ζώων.

Οι υπόχρεοι για την προμήθεια των προβάτων των επαρχιών που είχαν ενταχθεί σε αυτό και ο αριθμός των ζώων που τους αναλογούσε καταγραφόταν ατομικά και συνολικά σε ειδικά κατάστιχα.΄

Τον 16ο αιώνα η διαχείριση του συστήματος γινόταν κατά βάση σε τοπικό επίπεδο με σημαντικό το ρόλο του επιτόπιου Καδή που επέβλεπε και τους υπόχρεους παροχής του. Η διαδικασία είσπραξης και απόδοσης του «τζελέπικου» μετασχηματίστηκε σταδιακά και ήδη στα τέλη του 16ου αιώνα μετετράπη στο επίπεδο της κεντρικής διοίκησης σε ενοικιαζόμενη χρηματική φορολογική πρόσοδο.

Τον όψιμο 17ο αιώνα εξελίχθηκε πια σε μια σταθερή υποχρέωση που βάρυνε τους κατόχους προβάτων και επιβαλλόταν κατ’ αποκοπή σε επίπεδο βιλαετίου. Συνίστατο στην υποχρεωτική πώληση συγκεκριμένου αριθμού ζώων με σκοπό την τροφοδοσία της πρωτεύουσας, σε καθορισμένες από τις συντεχνίες χασάπηδων της Κωνσταντινούπολης τιμές, οι οποίες ήταν χαμηλότερες από τις τρέχουσες στην αγορά. Παράλληλα σε έκτακτες περιπτώσεις, όπως πολεμικές συγκρούσεις ή εξεγέρσεις που απαιτούσαν τη μετακίνηση στρατευμάτων, εξακολουθούσε να διατάσσεται ad hoc η αγορά ζώων για την τροφοδοσία του στρατού σε καθορισμένες από την κεντρική διοίκηση τιμές.



Το «τζελέπικο» αποτελούσε έμμεσα ένα είδος φορολογίας, το οποίο, κατά πάσα πιθανότητα, δεν ταυτιζόταν με το «αντέτ αγνάμι» ή «ρέσμι αγνάμι». Το «αντέτ αγνάμι» ήταν ο κρατικός φόρος επί των προβάτων. Ο Αλή πασάς φρόντιζε να εμπλέκεται στη συλλογή του, μέσω ανθρώπων του στους οποίους υπενοικίαζε τη φορολογική αυτή πρόσοδο. Το 1804, για παράδειγμα, υπενοικίασε το προβατονόμιο Ζαγορίου στον πρόκριτο και στενό του συνεργάτη Αλέξη Νούτζο αντί 7.000 γροσίων, ενώ άλλες διάσπαρτες μαρτυρίες αποδεικνύουν την εμπλοκή του στην είσπραξη του φόρου αυτού και σε άλλες περιοχές.

Ένας ανώνυμος συντάκτης ενός σημαντικού χειρογράφου γράφει σχετικά: «Οι τζελέπηδες έρχονται ύστερον από τον Μάρτιον και παίρνουν την νόταν από τον βοϊβόντα πόσα εμετρήθηκαν εις κάθε μάνδραν. Και αυτοί οι τζελέπηδες τους εβγαίνουν τέσσαρα εις τα 100, και τους αφήνουν αρσενικά δια ράτζαν και από τα εναπολειφθέντα εκλέγουν τρία εις τα 100, εκείνα οπού τους αρέσουν και τους τα πληρώνουν από 29 παράδες το ένα, τα οποία αξίζουν εις τον τόπον 100 παράδες». Το «τζελέπικο» δηλαδή ήταν μία υποχρέωση που αποδιδόταν σε ετήσια βάση, κάθε άνοιξη, μετά το μήνα Μάρτιο.

Ο Αλή Πασάς

Με τη μορφή που είχε πάρει το «τζελέπικο» στον όψιμο 18ο αιώνα, ο Αλή Πασάς, γνωρίζοντας το κέρδος που προέκυπτε από τη διαχείρισή του, επενέβαινε σε δύο σημεία της διαδρομής του. Κατά πρώτον στην ενοικίαση της προσόδου στην Κωνσταντινούπολη, μέσω ανθρώπων του περιβάλλοντός του που εμφανίζονταν ως ενοικιαστές. Κατά δεύτερον, επιτόπου στη συλλογή των προβάτων, όταν οι άνθρωποί του, στηριγμένοι στη δική του δύναμη, πετύχαιναν την απρόσκοπτη συγκέντρωση των ποιμνίων.

Στις 21 Νοεμβρίου 1801, ο άνθρωπος του Αλή Πασά, Κώστας Πρίσκος τον πληροφορεί ότι πιεζόμενος από τον αγά των χασάπηδων (κασαμπάσαγα) στην Κωνσταντινούπολη ενοικίασε το σαγετζιλεκί, δηλαδή τον φόρο προβάτων, της Λάρισας. Στην ενοικίαση ενέπλεξε και τον Χατζή Λίτζο Τζούνη, που ήταν επίσης εφοδιασμένος με μπουγιουρντί του Αλή πασά. Ο Πρίσκος ζητά την εκ των υστέρων έγκριση του Αλή προβάλλοντας το ακόλουθο επιχείρημα: «το έκαμα από το θάρρο σου, επειδή και έχω πόνον μεγάλον για την υψηλότη σου, και όχι πως τόκαμα για κέρδος, σαν θεός που με ξέρει».

Τα παραπάνω επιτρέπουν να υποθέσουμε ότι ο Πρίσκος είχε κάποια γενική εξουσιοδότηση ενοικίασης φορολογικών προσόδων, δεν είχε ενημερώσει όμως τον Αλή Πασά επί του συγκεκριμένου ζητήματος. Φοβάται λοιπόν μήπως ο κύριός του θεωρήσει ότι τον έχει παρακάμψει και ενοικίασε τον φόρο των προβάτων για δικό του λογαριασμό, γι’ αυτό και τον ενημερώνει. Δεν μπορεί να αποκλειστεί όμως η πιθανότητα να υποκρύπτεται και κάποια υπέρβαση του Πρίσκου, και σπεύδει με την απολογητική επιστολή του να προλάβει αντιδράσεις του βεζίρη των Ιωαννίνων.

Λίγους μήνες αργότερα, ο Πρίσκος εμφανίστηκε εμπλεκόμενος στην είσπραξη του «τζελέπικου» και σε γειτονικές περιοχές, καθώς στις 19 Μαρτίου 1802 προσπάθησε να συνάξει το «τζελέπικο» από τον καζά των Σαλώνων. Ενήμερωσε τον Αλή Πασά ότι όλα τα βιλαέτια προσκύνησαν το σουλτανικό φιρμάνι και τα μπουγιουρντιά του Αλή –«τάβαλαν πάνω στο κεφάλι τους», όπως γράφει χαρακτηριστικά–.

Εξαίρεση αποτέλεσαν τα Σάλωνα (: Άμφισσα), όπου ο απεσταλμένος του συνάντησε την άρνηση του Ιμπραχήμ Τζόμπου (πιθανόν βοεβόδα της περιοχής) και ενός προεστού, του γιου τού Παπαλουκά. Ειδικά όσον αφορά την καταβολή του «τζελέπικου» οι πρόκριτοι των Σαλώνων ζητούσαν να συγκεντρώσουν μόνοι τους τα απαιτούμενα πρόβατα και ο αριθμός τους σε κάθε περίπτωση να μην υπερέβαινε τις 2.000, διότι σε παλιότερους ενοικιαστές κατέβαλλαν 1.500 ζώντα ζώα.

Ανάλογα προβλήματα διεκτραγωδεί στον Αλή Πασά ο ενοικιαστής του «τζελέπικου» της Θήβας Στέργιος Ζώτογλου σε επιστολή του της 23ης Ιουλίου 1813. Ζητούσε από τον Αλή τη μεσολάβησή του ώστε οι πρόκριτοι της Θήβας να του καταβάλουν το αντίτιμο 3.500 προβάτων. Ο αριθμός αυτός ζώων ήταν αποτέλεσμα ευνοϊκής, συμβιβαστικής ρύθμισης που αποδέχτηκε ο Ζώτογλου, αφού, όπως ισχυριζόταν, ο καζάς της Θήβας, ομοίως με τους άλλους καζάδες, θα έπρεπε να δίνει ένα στα δέκα, που κατά την εκτίμησή του θα αντιστοιχούσε σε 10.000 πρόβατα. Ενδιαφέρουσα είναι η πληροφορία ότι ο κασάμπασης στην Κωνσταντινούπολη απαίτησε την άμεση καταβολή των προβάτων και ο Ζώτογλου με αγωνία αναζήτησε να τα προμηθευτεί από γειτονικές περιοχές.



Οι ισχυροί τοπικοί Οθωμανοί αξιωματούχοι

Την εμπλοκή του «τζελέπικου» στις προσόδους που αποσπούσαν οι ισχυροί τοπικοί Οθωμανοί αξιωματούχοι και την οικονομική του σημασία επισημαίνει προς τον Αλή Πασά και ο καπουτζοχαντάρης του στη Λάρισα, Χουσεΐν μπέης. Σε μια εξαιρετικά πυκνή σε πληροφορίες επιστολή που αποστέλλει στις 18 Ιανουαρίου 1820, με το χαρακτηριστικό του λεκτικό και ύφος, διασώζει ένα στιγμιότυπο του περάσματος του πασαλικίου των Τρικάλων από την οικογένεια του Αλή στον Σουλεϊμάν, τον νέο Πασά που όρισε η Υψηλή Πύλη.

Ο Χουσεΐν μπέης συνάντησε τον Σουλεϊμάν Πασά στη Λάρισα και ο τελευταίος του επέδειξε μία λίστα με προσόδους της περιοχής, τις οποίες ως νέος Πασάς θα διεκδικούσε να ενοικιάσει από την Υψηλή Πύλη. Ο καπουτζοχαντάρης του Αλή αναγκαστικά αποδέχτηκε κάποιες από τις απαιτήσεις αυτές, όταν όμως ο Σουλεϊμάν Πασάς έκανε λόγο για τον μουμπαγιά των σιτηρών και το «τζελέπικο», αντέδρασε και προσπάθησε με κάθε τρόπο να αποτρέψει τη διεκδίκηση αυτή.

Στις συζητήσεις με τον ίδιο τον Σουλεϊμάν και τους ανθρώπους του που ακολούθησαν, το πρώτο, επαναλαμβανόμενο, επιχείρημα ήταν ηθικής τάξης, ενδεικτικό του τρόπου σκέψης και της νοοτροπίας των ανθρώπων της εποχής: ότι ο Αλή Πασάς έπαιρνε σταθερά το «τζελέπικο» επί 33-34 χρόνια, και επομένως τυχόν αφαίρεσή του «τον γκίζει μεσ’ στην καρδιά», είναι υποτιμητική και προσβλητική ενέργεια.

Ένα δεύτερο επιχείρημα ήταν πιο πραγματιστικό: η είσπραξη του «τζελέπικου» ήταν δύσκολη και ο Αλής για να το πετύχει είχε στήσει ένα δικό του οργανωμένο δίκτυο για την προμήθεια των προβάτων από Βλάχους κτηνοτρόφους και την επίβλεψη της είσπραξής του από 300 ενόπλους.

Τελικά, ο Χουσεΐν μπέης φαίνεται να πέτυχε τον στόχο του, με την ανάληψη όμως της υποχρέωσης να τροφοδοτεί ο Αλής με κρέας το μαγειρείο του Σουλεϊμάν, δίνοντας ετησίως 4.000 κριάρια. Οι επιστολές αυτές προς τον Αλή Πασά χρωματίζουν ενδιαφέρουσες όψεις του «τζελέπικου» και του τρόπου είσπραξής του στον σημερινό ελληνικό χώρο.

Πηγή: Δημήτρης Δημητρόπουλος «Αγορά, φόροι και εξαναγκασμοί: το τζελέπικο στις περιοχές του Αλή Πασά»
Φωτογραφία

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο