Τα κόλλυβα στα Ψυχοσάββατα: ένα αρχαιοελληνικό έθιμο

Η σύνδεση της αρχαίας με τη νεώτερη Ελλάδα, έχοντας ως συνδετικό κρίκο πάντα το Βυζάντιο, δεν έχει αποτυπωθεί απλά στη συνείδηση μόνο των Ελλήνων, αλλά ακριβώς αυτή την πεποίθηση εξέφρασαν και οι Γάλλοι λόγιοι περιηγητές που επισκέφτηκαν την Ελλάδα τον 20ο αιώνα και μελέτησαν την ιστορία, τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων.

Σύμφωνα με την εργασία της Δρ. Μαριλένας Κουζίνη, που έχει μελετήσει εις βάθος τη σύνδεση των εθίμων των Νεοελλήνων με τα αντίστοιχα των αρχαίων προγόνων μας, το εθιμοτυπικό των κολλύβων στα Ψυχοσάββατα ανάγει τις ρίζες του στην Αρχαία Ελλάδα.

Τα κόλλυβα τα Ψυχοσάββατα

Ο Γάλλος περιηγητής Ντεόν παρουσίασε ως εξής την προσφορά των κολλύβων, του ιδιαίτερου δηλαδή τρόπου προετοιμασίας του σιταριού στην Ορθόδοξη Εκκλησία σε διάφορες περιστάσεις, που ασφαλώς αποτελεί μια παράδοση η οποία έχει τις ρίζες της στην Αρχαιότητα.

«Σήμερα, ημέρα των νεκρών, Ψυχοσάββατο. Στον Άγιο Νικόλαο, ο παπάς ευλόγησε τα μεγάλα πιάτα με τα κόλλυβα που έφεραν οι νοικοκυρές. Από την παραμονή ετοίμαζαν με αγάπη στα σπίτια αυτό το ανακάτεμα του σιταριού με σταφίδες, βασιλικό, ζαχαρωμένα φρούτα ποτισμένα με κρασί και στολισμένα με ζάχαρη άχνη […].

Η Ελευθερία μας σερβίρει το μεσημεριανό φαγητό: ούτε καλό ούτε κακό. Πρόκειται μάλλον για ένα συμβολικό γλυκό μία προσφορά σύμφωνη με την παράδοση –το ανακαλύπτω ανοίγοντας τυχαία σε μια σελίδα το βιβλίο του Μάρτιν Π. Νίλσον: Η λαϊκή θρησκεία στην Αρχαία Ελλάδα– ιδιαίτερα συγκινητικό αφού ανάγεται στα αρχαιότερα πιστεύω. Κάτω από το όνομα πανσπερμία το κόλλυβο τιμούσε τους νεκρούς, τους νιόπαντρους τον πρώτο θερισμό ή τη συγκομιδή των φρούτων».



Τι είναι τα κόλλυβα και πώς διατηρήθηκε μέχρι σήμερα αυτή η παράδοση;

Ο όρος «κόλλυβος» προσδιορίζει τον σπόρο των δημητριακών που αποτελούν τη βάση της προσφοράς αφιερωμένης στους νεκρούς. Αναμεμειγμένος με άλλα συστατικά, προσφέρεται τα Σάββατα της Αποκριάς, γνωστά και ως Ψυχοσάββατα.

Η συσχέτιση της γιορτής της Αποκριάς με το Ψυχοσάββατο δικαιολογείται διότι ένας από τους σκοπούς της Αποκριάς είναι να συμφιλιωθεί η γη, μέσα στην οποία κρύβεται ο σπόρος των δημητριακών, προκειμένου να ανθίσουν όλα και η σοδειά να είναι πλούσια. Πέρα από τον εορταστικό χαρακτήρα και τον ενθουσιασμό, ο άνθρωπος πρέπει να θυμάται αυτούς που είναι θαμμένοι και να συνειδητοποιεί ότι και ο ίδιος είναι σαν το σπόρο, ο οποίος φυτρώνει, μαραίνεται (πεθαίνει) και ανασταίνεται.

Η σύνδεση αυτού του εθιμοτυπικού με την αρχαία Ελλάδα

Ο θρησκευτικός και τελετουργικός χαρακτήρας των αρχαίων γιορτών έδιναν στο κοινό την ευκαιρία να ξεφύγει από τις έννοιες της καθημερινότητας με τη συμμετοχή του σε τελετές και θυσίες οι οποίες διαφοροποιούνταν ανάλογα με την περιοχή. Τα Ανθεστήρια, φημισμένη γιορτή των Αθηνών προς τιμήν του θεού Διόνυσου και συνδεδεμένη με την πρώτη άνοιξη και τα πρώτα λουλούδια, γιορτάζονταν το Φεβρουάριο ή αλλιώς τον Ανθεστηριώνα.

Η τελετή λάμβανε χώρα την 11η, 12η και 13η ημέρα του μηνός. Οι δύο πρώτες μέρες ήταν γνωστές με την ονομασία Πιθοιγία και Χοές και χαρακτηρίζονταν από το άνοιγμα των πιθαριών που περιείχε το κρασί της νέας σοδειάς και την κατανάλωση αυτού από τους πιστούς.

Η τρίτη μέρα, γνωστή και ως Χύτροι, αποτελούσε τη λήξη της γιορτής και ήταν αφιερωμένη στο Χθόνιο Ερμή Ψυχοπομπό ο οποίος οδηγούσε τις ψυχές στον Κάτω κόσμο. Στη διάρκειά της, οι συμμετέχοντες ετοίμαζαν σε μεγάλα πήλινα αγγεία την πανσπερμία, ένα χυλό από βότανα και διάφορους σπόρους, ο οποίος προσφερόταν στο κοινό στη μνήμη των ψυχών που επέστρεφαν πάνω στη γη και περιφέρονταν ανάμεσα στους ανθρώπους. Επρόκειτο δηλαδή για ένα είδος μνημόσυνου.

Σύμφωνα με τις παραπάνω περιγραφές, διαπιστώνουμε ότι, από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα, το έθιμο αυτό διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιο και ο Ντεόν επιβεβαιώνει την αρχαία προέλευση αυτού αναφερόμενος στην άποψη του Νίλσον, ο οποίος υποστηρίζει ότι «αυτού του είδους την προσφορά, ονομάζουν συνήθως πανσπερμία, αν και οι Έλληνες την ονόμαζαν επίσης πανκαρπία. Οι δύο όροι σημαίνουν μία ανάμειξη όλων των ειδών των καρπών.

Απέδιδαν επίσης παρόμοιες προσφορές, τη μέρα η οποία αντιστοιχούσε στην Ελλάδα στη δική μας μέρα των Νεκρών, τους Χύτρους, τρίτη μέρα των Ανθεστηρίων. Η σύγχρονη Ελλάδα προσφέρει στους νεκρούς της την πανσπερμία, τη μέρα των Νεκρών, το Ψυχοσάββατο, που τελείται στα κοιμητήρια πριν τη Σαρακοστή ή μετά την Πεντηκοστή […]. Το σύγχρονο κοινό όνομα αυτών των προσφορών είναι κόλλυβα, που σημαίνει προσφορές σιταριού και ψημένων καρπών».

Πηγή: Δρ. Μαριλένα Κουζίνη «Γιατί όχι το Βυζάντιο;» Η θέση του ως συνεχιστή του ελληνικού…

Φωτογραφία 

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο