Οι συκοφάντες, ο υπόκοσμος στην αρχαία Ελλάδα

Η παράδοση λέει πως όταν έφευγε ο Αριστοτέλης από την Αθήνα, τον ρώτησαν «Τίς ἐστιν ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλις;». Εκείνος χαρακτήρισε την πόλη που τον φιλοξένησε τριάντα τόσα χρόνια με ένα αληθινά εντυπωσιακό επίθετο· την ονόμασε παγκάλη, πανέμορφη. Παραπονέθηκε όμως πως πίσω από την ασύγκριτη ομορφιά της κρύβει μιαν ασχήμια από τις πιο σιχαμερές και τις πιο ανυπόφορες. Χρησιμοποιώντας στίχους από την Οδύσσεια” έκανε έναν δριμύ υπαινιγμό στους συκοφάντες, που δεν ήταν μόνο πολλοί στην Αθήνα. Αυτοί ήταν και ένα είδος που δεν έλειπε δυστυχώς ποτέ, αφού πάντα βρίσκονταν οι πρόθυμοι να διαδεχτούν τους προηγούμενους!



Η αρχική έννοια της λέξης συκοφάντης

Ο συκοφάντης είναι αυτός που προσάπτει ψευδείς κατηγορίες σε κάποιον, ο διαβολέας, ο ψευδοκατήγορος. Η λέξη συκοφάντης συνήθως ετυμολογείται από το σῦκον και φαίνω, αυτός που κατήγγειλε στο δικαστήριο όσους εξήγαγαν παρανόμως σύκα από την Αττική. Αρχικά, πιθανότατα, στην αρχαιότητα είχε τη σημασία πως συκοφάντης ήταν αυτός που φανερώνει τα σύκα, δηλαδή αυτός που φέρνει τα σύκα στο φως κουνώντας το δέντρο (καθώς τα σύκα παρέμεναν κρυμμένα μέσα στα πυκνά φυλλώματα). Κατόπιν δόθηκε η μεταφορική έννοια: αυτός που εξαναγκάζει τους πλούσιους, μέσω απειλών για συκοφάντησή τους, να του παράσχουν χρήματα.

Οι καταγγελίες και τα σύκα

Ο Ίστρος ο Πάφιος στα «Αττικά» αναφέρει ότι απαγορευόταν να εξάγονται από την Αττική οι «ισχάδες» (δηλ. τα ξερά σύκα) που γίνονταν απ’ αυτά (δηλ. τα σύκα της Αττικής), για να τα απολαμβάνουν μόνο οι αυτόχθονες. Επειδή, λοιπόν, εμφανίζονταν πολλοί κατά καιρούς να εξάγουν κρυφά, αυτοί που τους κατάγγελλαν στους δικαστές ονομάστηκαν τότε για πρώτη φορά «συκοφάντες».

Υπάρχει όμως και η άποψη που υποστηρίζει ότι ο συκοφάντης κατάγγελλε όποιον μάζευε σύκα από τις ιερές συκιές της Αττικής. Από την άλλη, υπάρχουν κι άλλες, πολύ διαφορετικές ερμηνείες για την προέλευση του επιθέτου «συκοφάντης». Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή που προτείνει ο Ζηνόδωρος, «συκοφάντης» ήταν αυτός που έφερνε πρώτος την είδηση ότι τα σύκα της χρονιάς είχαν ωριμάσει.

Σύγχρονοι μελετητές αναφέρουν ότι συκοφάντες ήταν όσοι κουνούσαν τη συκιά για να δουν τα κρυμμένα σύκα στα ψηλά κλαριά. Με δεδομένο ότι το σύκο σχετιζόταν συμβολικά και με την ερωτική πράξη και τη γονιμότητα, διατυπώθηκε ακόμη και η άποψη ότι συκοφάντης ήταν αυτός που στα Ελευσίνια Μυστήρια τελούσε μία μιμητική συνουσία, αλλά κι ότι συκοφάντης ήταν ενδεχομένως ο άνθρωπος που κατάγγελλε μοιχείες και άλλες ερωτοδουλειές.

Ο συσχετισμός του «συκοφαντώ» με τα σύκα έπαψε σταδιακά να ισχύει, έτσι, όπως και σήμερα, συκοφάντη δεν ονόμαζαν κάποιον που σχετιζόταν με τα σύκα, αλλά μόνο αυτόν που κατηγορούσε κάποιον με ψευδείς κατηγορίες.



Η άποψη των αρχαίων Ελλήνων για τους συκοφάντες

Η απέχθεια που αισθάνονταν οι αρχαίοι Έλληνες για τους συκοφάντες φαίνεται από το πλήθος των αναφορών στα κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Θα μπορούσαμε να φέρουμε ως παράδειγμα το απόφθεγμα από τον Διογένη τον Λαέρτιο που έλεγε: «από τα άγρια θηρία το χειρότερο δάγκωμα το κάνει ο συκοφάντης, από τα ήμερα ο κόλακας». Σε πολλούς συγγραφείς της ελληνικής αρχαιότητας το «συκοφαντώ» χρησιμοποιείται με τη σημερινή του σημασία, όπως στον Δημοσθένη, που κάνει πάμπολλες αναφορές στην κακοήθεια των συκοφαντών. Κάποιος Σπαρτιάτης, ο Θεαφίδας, ενώ ακόνιζε κάποτε το ξίφος του, τον ρώτησε κάποιος αν ήταν κοφτερό. «Πιο κοφτερό και από την συκοφαντία», απάντησε εκείνος.

Πρώτη φορά εμφανίζεται η λέξη συκοφάντης στους «Αχαρνείς» του Αριστοφάνη, όπου μάλιστα υπάρχει και πρόσωπο της κωμωδίας Συκοφάντης, που εμφανίζεται στο μαγαζί που έχει στήσει ο Δικαιόπολης και θέλει να καταγγείλει τον Μεγαρίτη και τα «γουρουνάκια» του ως εχθρούς της πόλης και που τον διώχνει κακήν κακώς ο Δικαιόπολης, παρόλο που ο Συκοφάντης ενίσταται «οὐ γάρ φανῶ τούς πολεμίους;» (να μη μαρτυρήσω τους εχθρούς;)

Συκοφάντης, λοιπόν, o δημόσιος μηνυτής, αυτός που καταγγέλλει στους δικαστές παρανομίες άλλων όπως λαθρεμπόριο, φοροδιαφυγή, παράνομο πλουτισμό, και βέβαια αργότερα αυτός που εκβίαζε πλούσιους πολίτες για πραγματικά ή για ανύπαρκτα αδικήματά τους, που μ’ αυτή τη σημασία βρίσκουμε άφθονες χρήσεις στην κλασική εποχή και που τελικά αυτή η αρνητική σημασία επικράτησε αν και, όπως βλέπουμε στον Αριστοφάνη, από την αρχή είχε και αρνητική χροιά αυτός ο όρος.

Πηγή: pi.ac.cy

Φωτογραφία  

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο