Οι Σαρακατσάνοι της Ηπείρου τις πρώτες δεκαετίες μετά την απελευθέρωση

Μετά την απελευθέρωση της Ηπείρου το 1913, οι Σαρακατσάνοι της Ηπείρου ως νομάδες μετακινούνταν με τα κοπάδια τους ανάμεσα στα θερινά και χειμερινά βοσκοτόπια. Το καλοκαίρι μεταφέρονταν με τα κοπάδια τους στα ορεινά του Ζαγορίου -Τύμφη, Μιτσικέλι, βουνά Αν. Ζαγορίου-, στο Σμόλικα, στη Χρυσοβίτσα, ελάχιστοι στα Τζουμέρκα και για χειμαδιά χρησιμοποιούσαν τους κάμπους της Πρέβεζας και της Αιτωλοκαρνανίας. Κάποιοι πάλι έφταναν μέχρι τα βουνά της Δυτ. Μακεδονίας -Κρανιά Γρεβενών-.

Η πολιτογράφηση και η εγγραφή στα Μητρώα Αρρένων

Αμέσως μετά την ενσωμάτωση της Ηπείρου στο ελληνικό κράτος, οι άντρες Σαρακατσάνοι γράφτηκαν στα Μητρώα Αρρένων που συντάχθηκαν για τις απελευθερωθείσες περιοχές. Έτσι, συναντάμε π.χ. γραμμένους Σαρακατσάνους γεννηθέντες πριν το 1900 στο Σκαμνέλι 65 άτομα, στη Βίτσα 57 άτομα, 54 στο Τσεπέλοβο, 54 στη Λάιστα, 53 στη Βωβούσα, 43 στο Γρεβενίτι, 38 στο Δίκορφο, 36 στο Φλαμπουράρι, 30 στο Μέτσοβο, 29 στο Κουκούλι και λιγότερους στο Πάπιγκο, στο Ελατοχώρι, στο Ανθοχώρι, στη Χρυσοβίτσα, στο Βραδέτο, στο Καπέσοβο κ.λπ.

Από τα χωριά που ξεχειμώνιαζαν οι Σαρακατσάνοι συναντάμε γραμμένους στα Μητρώα αρρένων της Ντάρας (σημερινή Ελαία) Λάκκας Σουλίου (Βαγγελαίους, Θεοχαραίους) και στο Παλαιοχώρι Μπότσαρη. Είναι σημαντικό ότι οι Σαρακατσάνοι εγγράφονταν στη συντριπτική τους πλειοψηφία στα χωριά των οποίων τους τόπους χρησιμοποιούσαν ως θερινά λιβάδια, ίσως γιατί αυτά αισθάνονταν ως δικά τους.

Μπορεί βέβαια οι άντρες να εγγράφονταν στα Μητρώα Αρρένων στα χωριά που περνούσαν τα καλοκαίρια με τα κοπάδια τους, όμως η εγγραφή τους αυτή δεν δημιουργούσε δικαιώματα για βοσκή των προβάτων στις εκτάσεις των χωριών στα οποία γινόταν η εγγραφή. Ο νόμος απαιτούσε δύο χρόνια συνεχή παραμονή σε κάποιο χωριό, πράγμα φυσικά αδύνατο για τους νομάδες Σαρακατσάνους, συνεπώς είχαν μόνο ως υποχρέωση τη στράτευση.

Τα πρώτα χρόνια, λοιπόν, μετά την ενσωμάτωση της Ηπείρου στο ελληνικό κράτος, οι Σαρακατσάνοι ήταν νομάδες χωρίς κτηματική περιουσία και κατοικούν σε καλύβια, με μοναδική εξαίρεση τον Ανδρέα Τσουμάνη ο οποίος είχε φτιάξει ήδη από το 1905 για το καλοκαίρι πέτρινο σπίτι στο Κουκούλι Ζαγορίου και αγόρασε κτήμα στην Άρτα και αστικά ακίνητα στη Φιλιππιάδα και στα Γιάννενα.



Σαρακατσάνοι μαθητές στη Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων

Αυτή την περίοδο, έχουμε και την πρώτη εμφάνιση των Σαρακατσάνων στα επίσημα σχολεία του κράτους. Από τα αρχεία της Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων φαίνεται ότι τη σχολική χρονιά 1915-1916 ενεγράφη ο Μιχαήλ Ανδ. Τσουμάνης (αρ. μαθητολογίου 374). Ως επάγγελμα του πατέρα του αναφέρεται το «αρχιποιμήν». Από τα στοιχεία της εγγραφής του Μιχαήλ Τσουμάνη φαίνεται ότι αυτός είχε αποφοιτήσει από το Σχολαρχείο Άρτας και απορρίφθηκε από την τάξη στην οποία ενεγράφη διότι, σύμφωνα με τα αρχεία της Ζωσιμαίας, «ουδόλως εφοίτησεν». Οι πληροφορίες που δόθηκαν είναι ότι φοίτησε για αρκετό διάστημα, σχεδόν ολόκληρη τη χρονιά, αλλά όταν κάποιος καθηγητής τον αποκάλεσε «παλιόβλαχο» δεν ξαναπάτησε στο Γυμνάσιο.

Την επόμενη χρονιά γράφτηκε στη Γ΄ τάξη του Σχολαρχείου της Ζωσιμαίας Σχολής ο Γεώργιος Ανδ. Τσουμάνης προερχόμενος από το «Ελληνικόν Σχολείον Φιλιππιάδος» αλλά αποσύρθηκε στο τέλος του α΄ εξαμήνου, πιθανόν για άλλο σχολείο. Επανήλθε στη Ζωσιμαία από όπου πήρε απολυτήριο Γυμνασίου τη σχολική χρονιά 1920-1921 και είναι ο πρώτος Σαρακατσάνος από την Ήπειρο που φοίτησε σε πανεπιστημιακή σχολή, στη Νομική Σχολή Αθηνών.

Οι αγώνες για την παραχώρηση γης και βοσκοτόπων

Τη δεκαετία 1920-1930, την εποχή που το ελληνικό κράτος παραχώρησε κλήρους γης και μεριμνούσε για την αποκατάσταση των προσφύγων, στην Ήπειρο επικρατούσε αναβρασμός στους γηγενείς νομάδες κτηνοτρόφους για την παραχώρηση βοσκοτόπων. Άλλωστε, με την κατάτμηση της γης την εποχή αυτή «χάθηκαν» πολλά χειμερινά λιβάδια όχι μόνο στην Ήπειρο αλλά σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η εξαφάνιση των τσιφλικιών από απαλλοτρίωση ή κατάτμηση ήταν ένα ακόμα πλήγμα στη νομαδική κτηνοτροφία, η οποία λόγω του μεγέθους των κοπαδιών είχε ανάγκη αντίστοιχα από μεγάλες μονοκόμματες εκτάσεις για χειμερινά λιβάδια.

Παράλληλα, η αποκατάσταση των διάφορων κοινωνικών ομάδων έδωσε αφορμή για απαίτηση των Σαρακατσάνων για τη δική τους αποκατάσταση. Νομοθετικές προβλέψεις για την απαλλοτρίωση και παραχώρηση κτηνοτροφικών εκτάσεων, μοναστηριακών ή του Δημοσίου, και παραχώρησή τους σε συνεταιρισμούς νομάδων κτηνοτρόφων (ΝΔ 15/2/1923, ΝΔ 4/9/1924) ουσιαστικά ουδέποτε εφαρμόστηκαν, γιατί τα διατάγματα που με πρωτοβουλία του Υπουργού Γεωργίας έπρεπε να εκδοθούν, δεν εξεδόθησαν ποτέ.

Οι Σαρακατσαναίοι αλλά και οι άλλοι νομάδες και ημινομάδες κτηνοτρόφοι προσπάθησαν να αντιδράσουν μέσα από τον Πανηπειρωτικό Κτηνοτροφικό Σύνδεσμο που είχαν ήδη ιδρύσει το 1920. Στα Μητρώα του Συνδέσμου φαίνονται εγγεγραμμένα 723 μέλη εκ των οποίων 295 αναφέρονται ως σκηνίτες Σαρακατσάνοι, 224 ως σκηνίτες βλαχόφωνοι, 32 ως βλαχόφωνοι προερχόμενοι κυρίως από τα χωριά Μετζητιές (το σημερινό Κεφαλόβρυσο Πωγωνίου) και Δολιανά, καθώς επίσης και 180 προερχόμενοι από διάφορα χωριά χωρίς να αναφέρεται αν είναι ή όχι βλαχόφωνοι. Ως «βλαχόφωνοι σκηνίτες» αναφέρονται οι Αρβανιτόβλαχοι, γνωστοί στην Ήπειρο και ως Καραγκούνηδες. Ο Σύνδεσμος αυτός έδρασε μέχρι το 1924 με υπομνήματα και παραστάσεις προς διάφορους φορείς, με τακτοποιήσεις θεμάτων λιβαδιών, επίλυση διαφορών μεταξύ των μελών του κ.λπ.

Το Συνέδριο των Σαρακατσάνων στο Νησί της Παμβώτιδας

Μετά τη διάλυση του Κτηνοτροφικού συνδέσμου, οι προσπάθειες των Σαρακατσάνων για την αποκατάστασή τους συνεχίσθηκαν. Ακόμα και συνέδριο για αυτό το σκοπό οργάνωσαν όπως φαίνεται στην εφημερίδα των Ιωαννίνων «Ηπειρωτική Ηχώ» της 6ης Αυγούστου 1926, όπου δημοσιεύεται άρθρο με τίτλο: «ΕΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΣΥΝΕΔΡΙΟΝ ΤΩΝ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΙΩΝ, ΖΗΤΟΥΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΙΝ ΩΣ ΓΝΗΣΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ»

Παρατίθεται απόσπασμα από τα παραπάνω άρθρο:

Χθες συνήλθον εις Νήσον αντιπρόσωποι 300 οικογενειών Σαρακατσαναίων σκηνιτών οι οποίοι συνεζήτησαν το ζήτημα της γεωργικής των αποκατάσεως εκδόσαντες το κάτωθι ψήφισμα το οποίο απέστειλαν προς την Κυβέρνησιν και τον Αθηναϊκόν τύπον και επέδωκαν προς τον κ. Γενικόν Διοικητήν και τον εγχώριον τύπον.

«Αντιπρόσωποι Σαρακατσαναίων Ηπείρου εκπροσωπούντες εντολήν και γνώμας όλων Σαρακατσαναίων Ηπείρου συνελθόντες εις λαϊκόν Συνέδριον εις Νήσον Ιωαννίνων ίνα συζητήσουν περί καθορισμού καταστάσεώς των απεφάσισαν:

Παρακαλούν σεβαστήν Κυβέρνησιν και Επιτροπήν Αποκαταστάσεως λάβουν μέτρα και αποκαταστήσουν και νομάδας πλανωμένους σαρακατσαναίους Ηπείρου πάντας γνωστοτάτους και πλέον αμειγείς συνείδησιν και αίμα έλληνες εις μονίμους γεωργοκτηνοτροφικούς συνοικισμούς.

Ουδένα αντιπρόσωπον ελληνικής πατρίδος βλέπομεν, ούτε διδάσκαλον, ούτε ιερέα, ούτε ταχυδρόμον, ούτε πρόεδρον κοινότητος πλην δημοσίου εισπράκτορος, αγρίου απαοσπασματάρχου και στρατολόγου το δε υπόλοιπον της καταστάσεώς μας το συμπληρώνουν οι λησταί».

Οι αντιπρόσωποι των τριακοσίων περίπου οικογενειών Σαρακατσαναίων Ηπείρου

Ν. Γ. Τσουμάνης, Κώστας Χ. Κάτσινος, Γρηγόριος Δ. Ζήγος, Μάνθος Μυριούνης, Ευάγγελος Καζούκας, Ανδρέας Κ. Φερεντίνος.
Το συνέδριο αυτό που συγκλήθηκε στο Νησί των Ιωαννίνων είναι πιθανότατα το πρώτο Συνέδριο Σαρακατσάνων στην Ελλάδα.

Η μείωση των διαθέσιμων χειμερινών βοσκότοπων στην Ήπειρο αυτή τη δεκαετία ανάγκασε κάποιους να αναζητήσουν χειμαδιά και στην Αλβανία, μιας και το επέτρεπαν οι συμβάσεις μεταξύ των δύο χωρών.

Κάποιοι μάλιστα Σαρακατσάνοι στην προσπάθειά τους να αποκτήσουν ιδιόκτητα λιβάδια δημιούργησαν το 1925 συνεταιρισμό για να δανειοδοτηθούν από τη Γεωργική Τράπεζα Μακεδονίας και Ηπείρου, χωρίς όμως τελικά να το κατορθώσουν. Τα μέλη του πρώτου ίσως συνεταιρισμού Σαρακατσάνων που είχε την ονομασία «Ο Έρμος» ήταν οι: Μάνθος, Γιώργος του Δ., Γιώργος του Σ., Βασίλης, Χρήστος και Παύλος Ντέτσικας, ο Αποστόλης, Βασίλης, Δημήτρης, Κώστας και Στάθης Μάστορας και ο Νίκος Ζήγος.

Πηγή: sarakatsanoi.blogspot.com
Φωτογραφία

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο