Σαρακατσάνοι, η αρχαιότερη νομαδική φυλή της Ελλάδας



Οι Σαρακατσάνοι θεωρούνται ως μια πανάρχαια ελληνική φυλή και μάλιστα από τις αρχαιότερες της Ευρώπης. Πρόσφατα, η ερευνήτρια αρχαιολόγος Ντιάνα Γουάρντλ, επιστημονική συνεργάτις του Πανεπιστημίου του Μπέρμινγχαμ και μέλος της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, υποστήριξε πως οι παραδοσιακές φορεσιές των Σαρακατσάνων είναι πολύ κοντινές στις φορεσιές των γυναικών από την Μινωική Κρήτη, τη Θήρα και τη Μυκηναϊκή Ελλάδα. 

Αρχική κοιτίδα των Σαρακατσάνων θεωρείται η Πίνδος, κυρίως η περιοχή των Τζουμέρκων και των Αγράφων. Από τα Βυζαντινά χρόνια ακόμη οι Σαρακατσάνοι βρίσκονταν διασκορπισμένοι σ’ όλη την Βαλκανική χερσόνησο και ήταν επίσης εγκατεστημένοι στην Κωνσταντινούπολη, την Πόλη που η άλωσή της υπήρξε εθνικό πένθος για τους Σαρακατσάνους.

Πιθανότατα, σαρακατσάνικοι πληθυσμοί συγκεντρώθηκαν στον ορεινό όγκο της Πίνδου μετά το 1381, εποχή δηλαδή που οι Οθωμανοί άρχισαν να κυριαρχούν στο μεγαλύτερο τμήμα της Βυζαντινής Βαλκανικής. Ο κύριος όγκος του πληθυσμού των Σαρακατσάνων κατοίκησε στην Πίνδο μέχρι την εποχή του Αλή Πασά, καθώς τότε ξεκίνησε η εκδίωξή τους από τις πατρογονικές εστίες τους. Επειδή, λοιπόν, οι Σαρακατσάνοι δεν υποτάχθηκαν ποτέ στους Τούρκους και τους πολέμησαν γενναία, το γεγονός αυτό εξόργισε τον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και εξαπέλυσε ανελέητο κυνηγητό εναντίον τους. Έτσι, οι νομάδες βοσκοί Σαρακατσάνοι άρχισαν να μετακινούνται ξανά σε πολλές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Βαλκανικής μαζί με τα κοπάδια τους.

Οι Σαρακατσάνοι στην Ελλάδα

Μετά τις διώξεις του Αλή Πασά, οι Σαρακατσάνοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα Άγραφα και να εξαπλωθούν στην Ήπειρο, τη Στερεά Ελλάδα, τη Θεσσαλία, την Πελοπόννησο, τη Μακεδονία, τη Θράκη αλλά και στις περιοχές της σημερινής Βουλγαρίας, της Πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και γενικότερα της πρώην Γιουγκοσλαβίας, καθώς ο ενιαίος γεωγραφικός χώρος του τότε Οθωμανικού κράτους επέτρεπε άνετα αυτές τις μετακινήσεις των πληθυσμών.

Οι Σαρακατσάνοι είχαν πάντα εντυπωσιακή ομοιογένεια στη γλώσσα, στα ήθη, τα έθιμα και τον τρόπο ζωής. Οι κυριότεροι λόγοι που διατήρησαν μέχρι τις μέρες μας τη γνήσια ελληνικότητά τους ήταν ο ιδιότυπος τρόπος ζωής τους: η ενδογαμία και η κλειστή κοινωνία στην οποία ζούσαν, το γνωστό τσελιγκάτο. Οι Σαρακατσάνοι ως νοµαδική κτηνοτροφική κοινωνία μετακινούνταν κάθε άνοιξη και φθινόπωρο μαζί με τα κοπάδια τους, αναζητώντας τα καλύτερα λιβάδια για βοσκή στα βουνά και στους κάμπους.

Οι ομάδες των Σαρακατσάνων

Με βάση το κριτήριο της διαμονής τους, οι Σαρακατσάνοι διακρίνονταν σε τέσσερις κύριες ομάδες πληθυσμού. Οι ομάδες αυτές περιελάμβαναν τους Ηπειρώτες, τους Κασσανδρινούς, τους Μωραΐτες και τους Πολίτες.

Οι Σαρακατσάνοι της Ηπείρου, οι Ηπειρώτες, ξεχειμώνιαζαν, συνήθως, στη Νότια Ήπειρο και στα παράλια της Θεσπρωτίας. Το καλοκαίρι κατευθύνονταν προς τη δυτική πλευρά της Πίνδου, κυρίως την περιοχή Ζαγορίου, έως τα όρη της Βόρειας Ηπείρου.

Οι Κασσανδινοί πάλι ξεχειμώνιαζαν συνήθως στη χερσόνησο της Κασσάνδρας στη Χαλκιδική, καθώς και στις νότιες πεδιάδες του Αξιού και του Στρυμόνα. Το καλοκαίρι κατευθύνονταν προς τους ορεινούς όγκους του Βερμίου, του Βορά, του Περιστερίου -Βαρνούντος-, της Βαβούνας έως τα όρη Κερκίνη, Φαλακρό, Παγγαίο και τη Δυτική Ροδόπη.

Μωραΐτες αποκαλούσαν τους Σαρακατσάνους της Κεντρικής και Νοτίου Ελλάδος. Οι Μωραΐτες ξεχειμώνιαζαν, συνήθως, σε μια περιοχή που εκτείνονταν από τη Θεσσαλία και Νότιο Πιερία έως τη Στερεά Ελλάδα την Εύβοια και την Πελοπόννησο. Το καλοκαίρι κατευθύνονταν προς τους ορεινούς όγκους της Στερεάς Ελλάδος, Νοτίου Πίνδου και Αγράφων έως τα όρη Χάσια και το Βέρμιο.

Οι Πολίτες ήταν η ομάδα που περιλάμβανε συνολικά τους Σαρακατσάνους της Θράκης. Οι Πολίτες ξεχειμώνιαζαν, συνήθως, στα πεδινά παράλια της Ανατολικής Θράκης πλησίον της Κωνσταντινούπολης καθώς και στα πεδινά παράλια της Δυτικής Θράκης. Το καλοκαίρι κατευθύνονταν προς τους ορεινούς όγκους της Ανατολικής Ροδόπης ως τα όρη της Στράντζας και την οροσειρά του Αίμου.



Οι Σαρακατσάνοι της Αττικής

Ήδη από την περίοδο της τουρκοκρατίας, πολλές οικογένειες Σαρακατσάνων εγκαταστάθηκαν στην Πεντέλη και στην Πάρνηθα της Αττικής. Αυτοί προέρχονταν από την Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, και έστησαν τα κονάκια και τα µαντριά τους σε όλη σχεδόν την έκταση της Πεντέλης, από την Κηφισιά έως τη Ραφήνα και από την Παλλήνη έως τη Σταµάτα και τον Μαραθώνα. Το καλοκαίρι το περνούσαν ψηλά στο βουνό, ενώ το χειμώνα κατέβαιναν στα χαµηλότερα υψώµατα -Νταού, Γεροτσακούλι- ή στον κάµπο.

Αρχικά, οι Σαρακατσάνοι νοίκιαζαν τα λιβάδια από τη µονή Πεντέλης και πλήρωναν ενοίκιο, τα «λιβαδιάτικα», το οποίο ήταν περίπου 300-500 δρχ. το χρόνο για κάθε βοσκό. Κάθε 8 Νοέµβρη τα κοπάδια ξεκινούσαν για την πεδιάδα. Για τη µετακίνησή τους οι βοσκοί χρησιµοποιούσαν δύο βασικά δροµολόγια: Ανατολή-Άγιο Πέτρο-Ραπεντώσα-Γεροτσακούλι όταν είχε καλό καιρό, ενώ µε τα χιόνια η µετακίνηση γινόταν από Τσουκέικα-Καπραλέικα- Μπουρµπάχτι-Καλλήσια-Ισιωµατάκια-Νταού-Γεροτσακούλι.

Οι Σαρακατσάνοι της Πάρνηθας το χειμώνα κατέβαιναν πιο νότια, στήνοντας τα χειμαδιά τους στα Καλύβια, στον Ασπρόπυργο, στα Λεγρενά κλπ. Μέχρι τη δεκαετία του 1970, στην Αττική υπήρχαν ακόμη σαρακατσάνικες οικογένειες που παρέμειναν πιστές στις εποχικές μετακινήσεις των κοπαδιών τους.

Παρακολουθήστε και στο ακόλουθο video έναν εντυπωσιακό Σαρακατσάνικο χορό, «τη Λιάκαινα».

Επιμέλεια: Ε. Μακρή

Πηγές:
ΓΑΛΑΤΕΙΑ ΚΑΤΣΙΚΗ: «Οι Σαρακατσάνοι της Αττικής»
Πεντέλη: Από τους Βυζαντινούς Χρόνους έως τη σύγχρονη εποχή
ΑΛΕΞΙΟΥ ΠΟΛΥΞΕΝΗ: «ΟΙ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΚΑΙ Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗ»
Φωτογραφία 

 









Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο