Οι μεταναστεύσεις Ελλήνων στη Ρωσία την περίοδο της Τουρκοκρατίας

Μετά την πτώση του Βυζαντίου, αναθερμάνθηκαν οι ελληνορωσικές σχέσεις με πρωτοβουλίες κυρίως του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το οποίο μάλιστα προχώρησε το 1589 στην ανακήρυξη του Πατριαρχείου της Mόσχας. Τα δεδομένα αυτά ευνόησαν την ανάπτυξη ανάμεσα στον ελληνικό κόσμο και τη Pωσία μιας ιδιάζουσας διορθόδοξης αλληλεγγύης, η οποία καλλιεργήθηκε από την παρουσία στις «ρωσικές» χώρες μερικών σημαντικών προσωπικοτήτων της ελληνορθόδοξης Aνατολής.

Γενικά, το πλήθος των επωνύμων ή και ανωνύμων λογίων κληρικών, κωδικογράφων, ζωγράφων και διδασκάλων της ελληνικής γλώσσας, που έδρασαν στη Mοσχοβία, επηρέασε βαθιά όχι μόνο τους προσανατολισμούς της ρωσικής Εκκλησίας, αλλά και την πνευματική και πολιτιστική εξέλιξη γενικότερα του Mεγάλου Δουκάτου.

Από το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, εξάλλου, είχε αρχίσει και η ανανέωση τις ελληνικής παρουσίας στην Κριμαία, με νέες μετοικεσίες στις θέσεις των παλαιότερων μεσαιωνικών εστιών. Στις πρώτες δεκαετίες μάλιστα του 16ου αιώνα ο ελληνορθόδοξος πληθυσμός στο νότιο τουλάχιστον τμήμα της χερσονήσου, που βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία, ανερχόταν σε 19.038 άτομα σε σύνολο 35.986 κατοίκων, με εντυπωσιακή υπεροχή έναντι των Τατάρων, των Οθωμανών (7.373) και, ακόμα περισσότερο, έναντι των άλλων συνοίκων εθνοθρησκευτικών κοινοτήτων.

Οι ελληνικές παροικίες τον 16ο και 17ο αιώνα

Στο μεταξύ, κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, είχαν ήδη δημιουργηθεί και άλλες ελληνικές εστίες σε βορειότερες ρωσικές χώρες. Από αυτές γνωστές έγιναν οι ελληνικές κοινότητες του Λβοφ (του σημερινού ουκρανικού Λβιφ), του Οστρόγκ και, κυρίως, της Νίζνας (Νιέζιν). Προς τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα το ελληνορθόδοξο στοιχείο στον ευρύτατο αυτόν γεωγραφικό χώρο αυξήθηκε σημαντικά. Καταρχάς, τον Σεπτέμβριο του 1779 μετακινήθηκε μαζικά το μέγιστο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού της Κριμαίας (18.395 άτομα) προς τις πρόσφατα κατακτημένες από τους Ρώσους παράλιες περιοχές της Προαζοφικής.

Τότε ουσιαστικά αναδείχθηκε ο ελληνικός χαρακτήρας της νεόδμητης Μαριούπολης και των χωριών της. Ακολούθησαν στην επόμενη δεκαετία –κυρίως μετά το ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1788/1792– νέοι μαζικοί ελληνικοί εποικισμοί στη «Νέα Ρωσία» με στρατιωτικούς, ναυτικούς, αλλά και απλούς μετανάστες από διάφορες περιοχές της ελληνικής Ανατολής, κυρίως από τα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, τη Θράκη, την Ήπειρο και τη Μικρά Ασία.



Οι Ηπειρώτες της Ρωσίας

Η έναρξη της αποδημίας των Ηπειρωτών δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Βέβαια, υποστηρίζεται, ότι οι Ζαγορίσιοι άρχισαν να αποδημούν ήδη από τον 12ο αιώνα, καθώς τα φτωχά  εδάφη τους δεν μπορούσαν να τους θρέψουν κι έτσι αναγκάζονταν από παλαιά να εκπατρίζονται. Κάποιοι θεωρούν πως το προβάδισμα στην αποδημία το είχαν οι Γιαννιώτες, οι οποίοι ταξίδευαν από το 10ο και 11ο αιώνα αναζητώντας μια καλύτερη τύχη στη δυτική Ευρώπη.

Από τον 18ο αιώνα και μετά παρατηρήθηκε ένα αυξημένο μεταναστευτικό ρεύμα Ηπειρωτών προς τη Ρωσία. Οι κυριότερες πόλεις της Ρωσίας στις οποίες μετανάστευαν οι Ηπειρώτες ήταν οι εξής: Αικατερινοντάρ, Βαλουκλάβα, Βατούμ, Γιάλτα, Ευπατορία, Θεοδοσία, Κερς, Κίεβο, Κισνόβιο, Μαριανούπολη ή Μαριούπολη, Μόσχα, Νικολάεφ, Νίζνα, Νοβοροσίσκι, Οδησσός, Πετρούπολη, Πολτάβα, Ταϊγάνι, και Χερσώνα. Οι Ηπειρώτες μετανάστες άκμασαν οικονομικά στη Μόσχα, στη Νίζνα, στην Οδησσό και την Πετρούπολη και φαίνεται πως σ’ αυτές τις πόλεις οι Ηπειρώτες ήταν αναλογικά περισσότεροι από όλους τους Έλληνες, καθώς τα άγονα τότε εδάφη τους αδυνατούσαν να τους συντηρήσουν. Άλλωστε, στη Μόσχα, στη Νίζνα, στην Οδησσό και την Πετρούπολη αναδείχτηκαν και οι περισσότεροι Έλληνες Ευεργέτες με καταγωγή από την Ήπειρο.

Οι ελληνικές κοινότητες του 18ου και 19ου αιώνα

Στη Μόσχα, η ελληνική κοινότητα ήταν πολυπληθής έως τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Η πόλη αυτή στάθηκε για τον ελληνισμό της Ρωσίας το μεγάλο οικονομικό, εμπορικό, πνευματικό και εκπαιδευτικό κέντρο που είχε ακτινοβολία σ’ όλο το χώρο της τσαρικής Ρωσίας.

Στην Πετρούπολη Έλληνες μετανάστες εγκαταστάθηκαν από τις πρώτες δεκαετίες τού 18ου αιώνα, λίγο μετά την ίδρυσή της, και το μεταναστευτικό ρεύμα άρχισε να πληθύνεται κατά την περίοδο της αυτοκρατορίας της Μ. Αικατερίνης. Στα μέσα του 19ου αιώνα υπήρχε μια πλουσιότατη ελληνική κοινότητα με αξιόλογη δραστηριότητα.

Στη Νίζνα υπήρχε ακόμη μια από τις αρχαιότερες ελληνικές κοινότητες, αναγνωρισμένη με αυτοκρατορικό διάταγμα της 2ης Μαΐου 1657, που αναδείχθηκε σε μεγάλο οικονομικό και εκπαιδευτικό κέντρο του Ελληνισμού κατά τον 18ο αιώνα.

Τέλος, η Οδησσός άρχισε να δέχεται Έλληνες μετανάστες από τις αρχές του 19ου αιώνα, που με τη δραστηριότητά τους στον εμπορικό τομέα έκαναν αισθητή την ελληνική παρουσία στην πόλη.

Οι Ηπειρώτες έμποροι στη Ρωσία τον 19 αιώνα που αναδείχτηκαν ευεργέτες:

1. Γεώργιος Βίκας από το Τσεπέλοβο Ζαγορίου, κάτοικος Οδησσού.
2. Ιωάννης Βεϊτζινός ή Τσογκόιας από τη Βίτσα Ζαγορίου, κάτοικος της Νίζνας.
3. Ιωάννης Βουβούκης ή Μπουμπούκης από τα Ιωάννινα, κάτοικος της Νίζνας.
4. Γεώργιος και Αναστάσιος Γοργόλης από τη Κοβίλιανη Γραμμενοχωρίων, κάτοικοι Μόσχας.
5. Δημήτριος Γκαδέλος από το Μέτσοβο, κάτοικος Μόσχας.
6. Τριαντάφυλλος και Ιωάνννης Δομπόλης από Κριτσούνιστα Κουρέντων, κάτοικοι της Νίζνας και της Πετρούπολης.
7. Ιωάννης Δούμας από το Τσεπέλοβο Ζαγορίου, κάτοικος της Οδησσού.
8. Παναγιώτης Ζιούκας από τα Ιωάννινα, κάτοικος της Νίζνας.
9. Αναστάσιος, Ζώης, Θεοδόσιος, Μιχαήλ και Νικόλαος Ζωσιμάς από το Γραμμένο, κάτοικοι της Νίζνας και της Μόσχας.
10. Γεώργιος Θεοφάνης από την Πρέβεζα, κάτοικος Μόσχας.
11. Ιωάννης, Φίλιππος και Χριστόδουλος Κοτοπούλης, κάτοικοι Μόσχας.
12. Ζώης Καπλάνης από το Γραμμένο, κάτοικος Μόσχας.
13. Ιωάννης Κονιτζιώτης από την Κόνιτσα, κάτοικος της Νίζνας.
14. Αναστάσιος Μανάκης από το Ανήλιο Μετσόβου.
15. Αναστάσιος και Νικόλαος Μαρούλης από την Παραμυθιά –Ιωάννινα, κάτοικοι Μόσχας.
16. Μπαλάνος Τριανταφύλλου (Τροφίμωφ), Μάτζος και Αναστάσιος Μάτζος από τα Ιωάννινα, κάτοικοι της Νίζνας.
17. Αναστάσιος, Λέων και Παναγιώτης Μελάς από τα Ιωάννινα, κάτοικοι Μόσχας και Νίζνας.
18. Ιωάννης Μπούστρος από το Γραμμένο, κάτοικος της Νίζνας και της Μόσχας.
19. Ιωάννης Παλαιόβης από το Δελβινάκι, κάτοικος Μόσχας.
20. Κωνσταντίνος και Παύλος Πασχάλης από το Καπέσοβο Ζαγορίου, κάτοικοι της Νίζνας-Μόσχας.
21. Αλέξιος Πλακίδας από το Κουκούλι Ζαγορίου, κάτοικος της Οδησσού.
22. Γεώργιος και Μάνθος Ραδιόνωφ Ριζάρης από το Μονοδένδρι Ζαγορίου, κάτοικοι Μόσχας-Νίζνας-Οδησσού.
23. Κωνσταντίνος Σταμέρωφ από το Μέτσοβο, κάτοικος Μόσχας.
24. Τριαντάφυλλος Τσιομάγκας από το Μέτσοβο, κάτοικος Μόσχας.
25. Σταύρος Φόρος από το Μέτσοβο, κάτοικος Μόσχας.
26. Κων /νος Φουρνίγκας από το Μέτσοβο, κάτοικος Μόσχας.
27. Αναστάσιος και Γεώργιος Χατζηκώστας από τα Ιωάννινα, κάτοικοι Μόσχας.



Η μετανάστευση στα χρόνια της Επανάστασης

Ένα ακόμα κύμα φυγής Ελλήνων προς τη «Nέα Pωσία» σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Eπανάστασης, στην αρχή από τις γειτονικές παραδουνάβιες ηγεμονίες και στη συνέχεια από διάφορα μέρη της επαναστατημένης Ελλάδας, τα νησιά του Aιγαίου, τα μικρασιατικά παράλια και την Kωνσταντινούπολη.

Ο χαρακτήρας των μετοικεσιών προς τη Pωσία άρχισε τώρα να αλλάζει: οι μεμονωμένες εγκαταστάσεις ατόμων ή μικρών ομάδων εξελίχθηκαν σταδιακά σε συστηματικότερες μεταναστεύσεις. H αλλαγή αυτή θα πρέπει να αποδοθεί σε πολλούς παράγοντες, από τους οποίους οι δύο σημαντικότεροι ήταν η ρωσική εποικιστική πολιτική, που ενθάρρυνε τις εγκαταστάσεις χριστιανικών πληθυσμών στις νέες κτήσεις, και οι δυσμενείς συνθήκες που δημιουργήθηκαν για τον χριστιανικό πληθυσμό στην τουρκοκρατούμενη ελληνική Aνατολή, άλλοτε εξαιτίας των καταχρήσεων των οθωμανικών αρχών και άλλοτε εξαιτίας των εθνικών εξεγέρσεων, με πρώτη την ελληνική.

Προς τα μέσα του 19ου αιώνα είχε ήδη σχηματιστεί μια ζώνη ελληνικών εγκαταστάσεων, που εκτεινόταν από το Ισμαήλι της νεοκατακτημένης (1812) Βεσαραβίας στα δυτικά έως το Ταγανρόγκ (Ταϊγάνιο) και το Ροστόβ επί του Δον στα ανατολικά ή ακόμα και έως το Αστραχάν.

Τότε ο συνολικός ελληνικός πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Ρωσίας αριθμούσε, σύμφωνα με υπολογισμούς της εποχής, 46.733 άτομα, με την εξής κατανομή κατά διοικητικές επαρχίες: Bεσαραβία 3.353, Ποδολία 50, Αικατερινοσλάβ 32.633, Xερσώνα 3.500, Tαυρίδα/Kριμαία 5.426, Τσέρνικοβ 1.791 και Aστραχάν 20. Στους υπολογισμούς αυτούς δεν συμπεριλαμβάνονται οι μαζικότερες μετοικεσίες των Ελλήνων του Πόντου προς τις χώρες του Αντικαυκάσου, όπου είχαν ήδη εγκατασταθεί πάνω από 40.000 άτομα.

Ο συνολικός ελληνικός πληθυσμός της ρωσικής επικράτειας υπερδιπλασιάστηκε έως το τέλος του αιώνα. Έτσι, στην πρώτη επίσημη τσαρική απογραφή του 1897, έφτασε τα 207.536 άτομα, από τα οποία 105.169 ζούσαν στις χώρες του Kαυκάσου, 101.945 στην Ευρωπαϊκή Pωσία και τα υπόλοιπα σε περιοχές της Σιβηρίας (165), της Kεντρικής Aσίας (107) και των διοικητικών ενοτήτων που κάλυπταν τη σημερινή Λευκορωσία και τις χώρες της Βαλτικής (150).

Μετά το πέρασμα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα άρχισε και η παρακμή της ελληνικής επιχειρηματικότητας στα μεγάλα εμπορικά κέντρα της Οδησσού, του Νικολάιεφ, της Συμφερόπολης, ακόμα και του Ταγανρόγκ, άλλοτε εξαιτίας εσωτερικών αιτίων -του ανταγωνισμού με άλλες εθνικοθρησκευτικές ομάδες ή της συγκεντρωτικής οικονομικής πολιτικής του τσαρικού καθεστώτος ή των μετακινήσεων του ίδιου του ελληνικού πληθυσμού μέσα και έξω από τη ρωσική επικράτεια– και άλλοτε εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων, όπως ήταν π.χ. η αλλαγή των προσανατολισμών της διεθνούς ζήτησης στο εμπόριο των σιτηρών και τη ναυσιπλοΐα.

Πηγές:

ΗΠΕΙΡΩΤΕΣ ΑΠΟΔΗΜΟΙ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

hellenicparliament.gr

hellenicparliament.gr2

Φωτογραφία

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο