Οι Καραγκούνηδες στα πεδινά της Δυτικής Θεσσαλίας

Πολλά έχουν κατά καιρούς γραφτεί σχετικά με τους Καραγκούνηδες στα πεδινά της Δυτικής Θεσσαλίας. Αν και η ετυμολογία του όρου «Καραγκούνης» είναι αρκετά σκοτεινή και προβληματική, ωστόσο τόσο οι περιηγητές όσο και οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το όνομα αυτό το έδωσαν οι Τούρκοι κατακτητές στους πεδινούς κατοίκους της Θεσσαλίας, στους γεωργούς δηλαδή που καλλιεργούν τη θεσσαλική γη για αιώνες. Μάλιστα, οι Καραγκούνηδες θεωρούνται από αρκετούς ντόπιους λαογράφους και άλλους μελετητές ως μακρινοί απόγονοι των αρχαίων Θεσσαλών πενεστών.

Οι ξένοι περιηγητές

Οι ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα του 18ου και 19ου αιώνα, αποτελούν, πράγματι, σημαντική πηγή για τη λαογραφία και την κοινωνιολογία, αφού δεν περιορίζονταν σε απλές περιγραφές των όσων παράξενων και αξιοπερίεργων έβλεπαν, αλλά προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα μέσα από τα λόγια και τις αφηγήσεις των ανθρώπων που συναντούσαν. Όσον αφορά τους Καραγκούνηδες όμως και το Θεσσαλικό κάμπο, οι αναφορές των ξένων περιηγητών είναι λίγες.



Τον όρο Καραγκούνηδες αναφέρει ο Άγγλος περιηγητής W. Leake στην περιοδεία του στην Ήπειρο στα 1809, για να χαρακτηρίσει μ’ αυτόν τον όρο τους αρχιτσέλιγκες που προσέρχονταν στον Αλή Πασά, για να πληρώσουν τον ετήσιο φόρο τους: «Ονομάζονται ενταύθα Καραγκούνηδες, ήτοι μαύρες κάπες, διακρινόμενοι ούτω των Βλάχων, καίτοι, αλλαχού και μάλιστα εν τη κοινή γλώσση των Ιωαννίνων, συνηθίζεται ν’ αποκαλούνται πάντες ούτοι Καραγκούνηδες, καθ’ όσον η μαύρη ή λευκή κάπα, δεν αποτελεί πλέον εξαίρεσιν». Ο Leake αναφέρεται σε κατοίκους της Ηπείρου, οι οποίοι ονομάζονταν Καραγκούνηδες λόγω της μαύρης επένδυσής τους, αλλά καμία σχέση δεν είχαν με τους Καραγκούνηδες της Δυτικής Θεσσαλίας.

Φαίνεται ότι ο όρος «καραγκούνης» χρησιμοποιείτο συνεκδοχικά, για τον καθέναν που φορούσε μαύρη επένδυση, αν και η μαύρη κάπα των Καραγκούνηδων του Leake και η λευκή των Βλάχων κάπου έπαψε να αποτελεί ειδοποιό διαφορά. Οι Καραγκούνηδες λοιπόν του Leake δεν ταυτίζονται απλώς με τους Βλάχους της Ηπείρου, αλλά είναι βλάχοι με μαύρη κάπα, δεδομένου μάλιστα ότι στο οδοιπορικό του ο Leake θα πει ότι στα Κάπρενα, χωριό μεταξύ λίμνης Κάρλας και Βόλου, οι κάτοικοι είχαν χτίσει καλύβες για τους Βλάχους που: «Έρχονταν σ’ αυτό εδώ το μέρος της Θεσσαλίας με τα πρόβατά τους το χειμώνα και ενοικιάζουν σ’ αυτούς καλύβες και βοσκοτόπια. Από τους Έλληνες της Θεσσαλίας οι Βλάχοι αυτοί καλούνται “Καραγκούνηδες” από τα μαύρα καλύμματα της κεφαλής που φορούν».

Η διαφωνία του Καραφύλλη

Ο Καραφύλλης όμως διαφωνούσε με την ταύτιση των Καραγκούνηδων και των Βλάχων: «Εδώ έχουμε μια παράξενη διαπίστωση: οι Έλληνες της Θεσσαλίας –μάλλον μόνο της περιοχής Αλμυρού– αποκαλούσαν Καραγκούνηδες τους Βλάχους που ξεχείμαζαν εκεί τα πρόβατα. Η σύγχυση Βλάχων και Καραγκούνηδων και εδώ προφανής! Τα μαύρα καλύμματα της κεφαλής των Βλάχων εκείνων τους έφερναν εξωτερικά κοντά στους Καραγκούνηδες [της Δυτικής Θεσσαλίας]. Κι όμως Βλάχοι και Καραγκούνηδες κανέναν συγχρωτισμό ή επιμειξία δεν είχαν». Ο Ν. Καραφύλλης ασχολήθηκε συστηματικά με την προβληματική του όρου Καραγκούνης και προσδίδει το χαρακτήρα τοπικής φυλής, διότι –σύμφωνα με το λεξικό της Ουνέσκο– αποτελούν «σύστημα κοινωνικής οργάνωσης, το οποίο περιλαμβάνει διάφορες τοπικές ομάδες». (Καραφύλλης, «Η συνθήκη της Άρνης» στο: Καρδιτσιώτικα χρονικά τ. Ι, Καρδίτσα: Εταιρεία Καρδιτσιωτικών μελετών 1995).



Ο Γάλλος φιλέλλην G. D. Eichthal

Ο Γάλλος φιλέλλην G. D. Eichthal επισκέφτηκε την Ελλάδα στην οθωνική περίοδο, ανέλαβε εργασία στον διοικητικό τομέα και συνδέθηκε με τον Κωλέττη και το Γαλλικό κόμμα. Στο έργο του «Η Ελλάς του 1833-1835» αποκαλεί τους Βλάχους νομάδες της περιοχής της Αταλάντης, Καραγκούνηδες: «21 Νοεμβρίου/3 Δεκεμβρίου [1834] -Εκ Μαρτινίου εις Αταλάντην, Ωραίον χωρίον [τα Προσκυνά]. Εις την πεδιάδα κατασκηνωμένοι Καραγκούνηδες. Σημεία ευεξίας και φιλεργίας. Ο αρχηγός των, μετά του οποίου συνωμίλησα, ηγόρασε το μοναστήριον της Αγίας Τριάδος προς χειμερινήν διαμονήν των. – Κατά το θέρος δεν δύνανται λέγει να μένουν σταθερώς εις εν μέρος –Άφιξις εις Αταλάντην– Διαμονή μέχρι της 7ης του μηνός».

Με βάση τις παραπάνω μαρτυρίες των ξένων περιηγητών φαίνεται πως ο όρος «Καραγκούνης» χρησιμοποιείτο συμβατικά, για να δηλώσει τον οποιονδήποτε φορούσε μαύρη επένδυση, είτε ορεινό είτε πεδινό. Αν και η άποψη αυτή ενισχύει την τουρκική προέλευση του όρου Καραγκούνης, (δηλ. Καρα (=μαύρος)+ Γούνα), εν τούτοις δεν μπορεί να αποδειχθεί με ακρίβεια.

Όπως ο Καραφύλλης έτσι και ο Καββαδίας θεωρεί εντελώς επιστημονικά αβάσιμη τη θεωρία της ταύτισης των Βλάχων με τους Καραγκούνηδες. Επίσης, ο ίδιος πιστεύει ότι, επειδή οι κάτοικοι φέρουν την ονομασία Καραγκούνηδες με υπερηφάνεια και αυταρέσκεια, θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί στην παραδοχή των Τούρκων ως νουνών τους. Πιθανότερο είναι, κατά τη γνώμη του, ο όρος να προέρχεται από το κάρα=κεφαλή + γούνος=ύψωμα ή και γουνίον=είδος κάπας των Βυζαντινών, άποψη όμως που πάλι δεν μπορεί να αποδειχθεί. (Γ. Β. Καββαδίας, Καραγκούνηδες, Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία των Θεσσαλών, Αθήνα 1980, σ. 16.)

Το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ελευθερουδάκη

Όσον αφορά δε για το πώς προέκυψε το όνομα Καραγκούνηδες το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό του Ελευθερουδάκη γράφει: «Λέγονται ούτως οι πεδινοί κάτοικοι της Θεσσαλίας εν αντιθέσει προς τους άλλους κατοίκους αυτής, μάλιστα τους Βλάχους ή Κουτσόβλαχους και τους Καρακατσαναίους ή Σαρακατσαναίους, προς τους οποίους όλως εσφαλμένως υπό τινων ερευνητών ταυτίζονται. Το όνομα Καραγκούνηδες εν τη εθνολογική αυτού εννοία απαντά το πρώτον κατά τους τελευταίους αιώνας. Κατά την επικρατούσαν γνώμην είναι οι Καραγκούνηδες απόγονοι των αρχαίων Θεσσαλών Πενεστών. Ως επί το πλειστον καλλιεργηταί της χώρας επί πολλούς αιώνας, υπήρξαν κατά μέγα μέρος ακτήμονες, άλλοις δουλεύοντες. Το πρώτο κατά τα τελευταία τριάκοντα έτη παρετηρήθη μεταξύ αυτών ζωηρά κίνησις, όπως απαλλαγώσι των δουλοπαροικιακών συνθηκών, υφ’ ας έζων, και αποκατασταθώσιν εις μικρούς ιδιοκτήτας της υπ’ αυτών καλλιεργουμένης χώρας, τουθ’ όπερ και επέτυχον επ’ εσχάτων.[…] Αίνιγμα είναι και η παραγωγή της λέξεως Καραγκούνης. Κατά τινας η λέξις προήλθεν εκ του καράς (τουρκιστί μαύρος) και γούνα. Όπως λόγω της επενδύσεως αυτών επωνομάσθησαν Βλάχοι τινές Μαυρόβλαχοι, ούτω θέλουσί τινες, ότι και οι πεδινοί εις Θεσσαλίαν επωνομάσθησαν Καραγκούνηδες. Κατ’ άλλους καραγκούνηδες είναι καρά γιουνάν =τουρκ. (μαύροι) καθαροί Έλληνες».

Ο Κώστας Κρυστάλλης

Ο Κώστας Κρυστάλλης χρησιμοποίησε τον όρο Καραγκούνοι, για να χαρακτηρίσει βλαχικούς πληθυσμούς της Ηπείρου, τους οποίους, όπως σημειώνει: «Επίσης ανευρίσκομεν και περί τον Όλυμπον εν μικρώ αριθμώ, εν τη χώρα της Καρδίτσης και των Φαρσάλων εις μέγα πλήθος επί της Όρθρυος, επί του Παρνασού και εν Ακαρνανία». Πίστευε δηλαδή ο Κρυστάλλης ότι από όλους τους Έλληνες ονομάζονται οι Καραγκούνοι Αρβανιτόβλαχοι.

Η απάντηση του Χρηστοβασίλη στον Κρυστάλλη

Αναφορικά με αυτή τη λαθεμένη θεώρηση του Κρυστάλλη για τους Καραγκούνηδες απάντησε ο Χρήστος Χρηστοβασίλης στην «Εβδομάδα» της 9-3-1891: «Περί των εν πεδιάδι Τρικάλων και Καρδίτσης Καραγκούνηδες ούτοι ους ο Κ. Κρυστάλλης εξ απλής συνωνυμίας θεωρεί Αρβανιτόβλαχους είναι ελληνικώτατοι και αμιγέστατοι πάσης ξένης φυλής. Ομιλούσιν την ελληνικήν γλώσσαν μόνον, είναι ο γεωργικώτερος λαός της Θεσσαλίας και κατοικεί την πεδινωτέραν χώραν της Ελλάδος πράγμα καθ’ όλα αντίθετα προς τους Αρβανιτόβλαχους Καραγκούνηδες» […] η δε προσωνυμία Φαρσαλιώται είναι άγνωστος μεταξύ του Καραγκουνικού της Θεσσαλίας πληθυσμού και αγνοώ πόθεν ηρύσθη αυτήν ο Κ. Κρυστάλλης».

Επομένως, οι Καραγκούνηδες της Θεσσαλίας ουδεμία σχέση έχουν με τους Βλάχους, ήταν πάντα ελληνόφωνοι και αποτελούσαν το γεωργικό λαό της πεδινής Θεσσαλίας.

Πηγή:
ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΟΥ ΒΑΪΟΥ Φ. ΚΑΜΙΝΙΩΤΗ
«ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΔΩΝ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΜΑΓΕΙΑ»

Φωτογραφία

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο