Οι Άρχοντες του Δεσποτάτου της Ηπείρου πριν την οθωμανική κατάκτηση



Το Δεσποτάτο της Ηπείρου με έδρα την Άρτα ιδρύθηκε το 1204 από τον Μιχαήλ Άγγελο Δούκα Κομνηνό, ο οποίος ήταν εξάδελφος των αυτοκρατόρων Ισαάκιου Β΄ Αγγέλου και Αλεξίου Γ΄ Αγγέλου.

Οι Δεσπότες

Πρώτος όμως από τους άρχοντες της Ηπείρου που έλαβε το αξίωμα του δεσπότη μετά το 1204 ήταν ο Μιχαήλ Β’, ανιψιός του Θεόδωρου Δούκα. Ο Μιχαήλ Β΄ ανέβηκε στην εξουσία το 1237 και έδρα του Δεσποτάτου ήταν η Άρτα.

Ο τίτλος του δεσπότη φαίνεται πως δόθηκε στον Μιχαήλ Β΄ από τον θείο του Ιωάννη Γ΄ Βατάτζη το 1252, εποχή που εκείνος ήταν αυτοκράτορας της Θεσσαλονίκης. Τα επόμενα χρόνια, έως και την κατάληψη της Ηπείρου από τους Οθωμανούς, ο τίτλος του δεσπότη της Ηπείρου αποδιδόταν από τους αυτοκράτορες της Κωνσταντινούπολης.

Μετά τον πρώτο δεσπότη της Ηπείρου, τον τίτλο έλαβε ο διάδοχος του Μιχαήλ Β΄, ο Νικηφόρος, ο οποίος ανέλαβε την εξουσία του Δεσποτάτου το 1267. Δύο χρόνια πριν, ο Νικηφόρος είχε παντρευτεί την Άννα Παλαιολογίνα, η οποία ήταν ανιψιά του αυτοκράτορα του Βυζαντίου. Οι γυναίκες των αρχόντων της Ηπείρου αποκαλούνταν βασίλισσες, ακολουθώντας το εθιμοτυπικό της Βυζαντινής Αυλής.

Μπορεί οι Δεσπότες της Ηπείρου να υπέγραφαν τα επίσημα έγγραφα με κόκκινη μελάνη, δηλώνοντας μ’ αυτόν τον τρόπο πως κατείχαν αυτοκρατορική εξουσία, όμως η αλήθεια είναι πως στην Ήπειρο εκτός από τους Βυζαντινούς ηγεμόνες υπήρξαν ηγεμόνες Σέρβοι, Αλβανοί και Δυτικοί.

Στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα, έφτασαν στην Άρτα με συνοικέσιο κόμητες της Κεφαλονιάς με ιταλική καταγωγή, οι Orsini. Λόγω του γάμου των Ιταλών με κάποια Παλαιολογίνα ή Κομνηνή, οι Orsini, ο Νικόλαος και ο Ιωάννης, ανέβηκαν στην εξουσία για 20 χρόνια ως δεσπότες Παλαιολόγοι. Έτσι, οι Orsini νομιμοποιήθηκαν στη θέση του δεσπότη και υπέγραφαν τα δημόσια έγγραφα ως Παλαιολόγοι ή Κομνηνοί.

Το Δεσποτάτο των Ιωαννίνων

Από τον 14ο αιώνα βέβαια υπήρξε και άλλη αλλαγή στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Η καστροπολιτεία των Ιωαννίνων εξελίχθηκε σε ημιαυτόνομη πόλη και έγινε πια το κέντρο του Δεσποτάτου των Ιωαννίνων. Εκείνη, λοιπόν, την εποχή οι καστρινοί των Ιωαννίνων που αποτελούνταν από βυζαντινές οικογένειες και οικογένειες τοπικών αρχόντων, όπως οι Φιλανθρωπινοί και οι Στρατηγόπουλοι, απέκτησαν δύναμη και εξουσία χάρη στην οικονομική τους ευρωστία. Έτσι, άρχοντες και λαϊκοί μετείχαν στην εξουσία του αυτόνομου πια Δεσποτάτου των Ιωαννίνων.

Πολύ σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη του Δεσποτάτου των Ιωαννίνων υπήρξε το δικαίωμα των καστρινών να ασκούν ελεύθερα το εμπόριο σε ολόκληρη την αυτοκρατορία χωρίς όμως να πληρώνουν δασμούς.

Τα χρόνια της κυριαρχίας του Στέφανου Δουσάν, επειδή τα Ιωάννινα έβλεπαν να απειλούνται από τα ισχυρά μισθοφορικά αλβανικά στρατεύματα του Σέρβου ηγεμόνα, προσπάθησαν να κερδίσουν την εύνοιά του. Το 1366 οι καστρινοί ζήτησαν από τον Συμεών Ουρός, αδερφό του Ντουσάν και γιο της Μαρίας Παλαιολογίνας, να τούς υποδείξει εκείνος έναν νέο δεσπότη. Έτσι ο Ουρός έστειλε ως δεσπότη των Ιωαννίνων τον γαμπρό του, τον Θωμά. Ο Θωμάς ήταν γιος Σέρβου αξιωματούχου και κάποιας Κομνηνής, γι’’ αυτό άλλωστε υπέγραφε κι εκείνος ως Κομνηνός. Σύζυγος πάλι του Θωμά ήταν η Μαρία Αγγελίνα Δούκαινα Παλαιολογίνα.

Την ίδια εποχή που δεσπότης στα Ιωάννινα ήταν ο Θωμάς Κομνηνός, στην Άρτα δεσπότης ήταν ο Ιωάννης (Γκίνης) Σπάτας.



Οι επιθέσεις των Αλβανών στα Ιωάννινα και η κυριαρχία τους στην Άρτα

Μετά την ηγεμονία των Σέρβων ηγεμόνων στα Ιωάννινα, ακολούθησαν επιθέσεις των Αλβανών, έως την κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς. Και ενώ οι Αλβανοί κατέκλυζαν την περιοχή της Άρτας, δηλαδή στο παλαιό Δεσποτάτο, στο μικρό ανεξάρτητο κρατίδιο των Ιωαννίνων, που έλεγχε μια μεγάλη περιοχή από την Πίνδο έως το Ιόνιο, οι Αλβανοί δεν κατόρθωσαν να εισέλθουν πότε. Μέχρι την κατάληψη των Ιωαννίνων από τους Οθωμανούς, μέσα στην καστροπολιτεία ζούσαν μόνο αριστοκράτες και τοπικοί άρχοντες.

–Μια μικρή διευκρύνιση: οι ιστορικοί ισχυρίζονται πως η εισαγωγή του όρου «Αλβανοί» για τη δήλωση των ομώνυμων πληθυσμών της Βαλκανικής οφείλεται σε αρχαιομαθείς και αρχαΐζοντες λογίους. Με απλά λόγια, ο όρος «Αλβανοί» αλλά και «Αλβανίτες» είναι κατασκεύασμα των λογίων, καθώς το «Αλβανός» ή «Αλβανίτης» μπορεί να παραχθεί από το όρος Άλβανον της Ρώμης αλλά σε καμία περίπτωση από το Άρβανον.

Μέχρι περίπου τον 14ο αιώνα, οι γειτονικοί λαοί ονόμαζαν την περιοχή που κατοικούσαν Έλληνες Αρβανίτες ως Αρβανιτία. Αργότερα, την ονόμαζαν Αλβανία, ονομασία που διήρκεσε μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, εποχή που συστάθηκε το Αλβανικό κράτος. Οι Αλβανοί πάλι στη γλώσσα τους αυτοαποκαλούνται Σκιπετάρ, και τη χώρα τους την ονόμασαν Σκιπερία (Shqiperia)–.

Οι Αλβανοί της Άρτας με τον Σπάτα έκαναν συνεχώς επιθέσεις στα Ιωάννινα, με αποτέλεσμα το θάνατο του Θωμά Κομνηνού. Αργότερα, το 1416, λίγα χρόνια πριν την κατάληψη των Ιωαννίνων από τους Οθωμανούς, ο δεσπότης των Ιωαννίνων, ο Κάρολος Τόκκο, κατέλαβε την Άρτα. Ο Τόκκο είχε αναλάβει την εξουσία των Ιωαννίνων το 1411, καθώς διαδέχτηκε τον Ηζαού, που ήταν θείος του από την πλευρά της μητέρας του. Ο Ηζαού είχε επίσης διαδεχτεί τον Θωμά Κομνηνό.

Η δυναστεία των Τόκκων επισφράγισε το τέλος του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Το 1430 η πόλη των Ιωαννίνων παραδόθηκε τελικά στους Οθωμανούς

Επιμέλεια: Ε. Μακρή

Πηγές: 
Ο πολιτικός ρόλος των Μεγάλων Οικογενειών κατά την παλαιολόγεια περίοδο. Τα πρόσωπα και τα κείμενα.

el.wikipedia.org
Φωτογραφία