Μια απόπειρα χρονολόγησης των Βυζαντινών τειχών της Κομοτηνής

Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα διασωζόταν σχεδόν ανέπαφος ο οχυρωματικός περίβολος της Κομοτηνής, το βυζαντινό κάστρο της πόλης, από το οποίο σήμερα διατηρούνται ελάχιστα υπολείμματα.

Πότε και γιατί χτίστηκε το κάστρο της Κομοτηνής

Σύμφωνα με μαρτυρίες, επάνω σε κάποιον πύργο του κάστρου υπήρχε παλαιότερα η επιγραφή: «Θεοδοσίου κτίσμα». Θεωρήθηκε, λοιπόν, πως το κάστρο της Κομοτηνής ανάγεται στα οχυρωματικά έργα του αυτοκράτορα Θεοδοσίου Α΄ τον 4ο αιώνα μ.Χ., καθώς η Κομοτηνή τότε κρινόταν ως σημείο μεγάλης στρατηγικής σημασίας, αφού περνούσε η Εγνατία Οδός.

Έτσι, για οικονομικούς αλλά και στρατιωτικούς λόγους η πόλη οχυρώθηκε με τείχος, χτισμένο με λίθους και ισχυρά κεραμοκονία. Το κάστρο είχε συνολικά δεκαέξι πύργους, από τους οποίους οι δώδεκα ήταν ορθογωνικοί και οι τέσσερις κυκλικοί στις γωνίες του. Το ύψος του έφτανε στα 9.60μ. Είχε δύο κύριες εισόδους στην ΝΔ και την ΝΑ πλευρά, ενώ υπήρχαν και δυο μικρότερες.



Ο σχεδιασμός του οχυρού παραπέμπει σε ένα τυπικό ρωμαϊκό φρούριο της ύστερης αρχαιότητας. Πρόκειται για ένα αντιπροσωπευτικό τετραπύργιον ή quadriburgium σε επίπεδο έδαφος, με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, με ορθογωνικούς πύργους στις πλευρές και κυλινδρικούς στις γωνίες.

Ερείπια από τέτοια quadriburgia και castra με διαρρύθμιση πανομοιότυπη με αυτήν της Κομοτηνής έχουν εντοπιστεί σε όλη την άλλοτε επικράτεια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, από τη Βρετανία μέχρι την Ιορδανία.

Αν αληθεύει η χρονική τοποθέτηση του 4ου αιώνα μ.Χ., τα τείχη περιέβαλλαν αρχικά ρωμαϊκό στρατόπεδο και όχι οικισμό. Κρίνοντας από το μέγεθος, πρέπει να φιλοξενούσε υπό κανονικές συνθήκες περί τους 500 άντρες και εν ανάγκη, όπως σε περιόδους εκστρατείας, πολύ περισσότερους.

Παρόμοια κάστρα σε άλλα σημεία της αυτοκρατορίας είναι γνωστό ότι ήταν έδρα λεγεώνας ή τουλάχιστον κοόρτης. Στη Ροδόπη δεν ήταν εγκατεστημένη μόνιμα κάποια λεγεώνα, οπότε το φρούριο, αν ήταν όντως του 4ου αιώνα, ίσως ήταν κέντρο διαμονής διερχομένων μονάδων ή ένα από τα στρατόπεδα όπου περνούσαν το χειμώνα μονάδες (castra hiberna) που κανονικά στάθμευαν στις παραδουνάβιες χώρες.

Η αμφισβήτηση της χρονολόγησης του κάστρου τον 4ο αιώνα μ.Χ.

Παρά το γεγονός πως η επίσημη χρονολόγηση για το αρχαιότερο μνημείο της Κομοτηνής τοποθετείται στα χρόνια του Θεοδοσίου Α΄, ωστόσο υπάρχουν αρκετά σημεία που μπορούν να καταρρίψουν αυτή την εκδοχή.

Πρώτα απ’ όλα, η Κομοτηνή ως οχυρωμένος οικισμός αναφέρεται για πρώτη φορά στις πηγές στα μέσα του 14ου αιώνα. Εξάλλου, ο πρώτος που απεκάλεσε την Κομοτηνή «Κομοτηνή» ήταν ο Βυζαντινός ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς στο έργο του «Ρωμαϊκή Ιστορία», στο κεφάλαιο όπου εξιστορεί τα γεγονότα του βυζαντινού εμφυλίου της περιόδου 1341-1347 με πρωταγωνιστή τον μετέπειτα αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό, όπου γράφει: […] προσάγων δέ καί πεῖράν τινα ταῖς ἐκεῖ πόλεσιν εἷλε καθ’ ὁμολογίαν πόλεις δύο, τήν τε Κομοτηνήν καί τήν Γρατιανοῦ καλουμένας.

Αργότερα, ο ίδιος ο Ιωάννης Καντακουζηνός, μετά το 1360, ως εκπεσών πλέον αυτοκράτωρ και ως μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ, συνέγραψε ένα δικό του ιστορικό έργο «Ιστορίαι», κάτι σαν απομνημονεύματα, όπου γράφει για την Κομοτηνή: «Κουμουτζηνά, πόλισμα της Θράκης ου πολύ απωκισμένον της θαλάσσης».

Φαίνεται πως το Βυζαντινό όνομα της πόλης ήταν Κουμουτζηνά, όπως το μεταφέρει ο Καντακουζηνός που ήταν σε θέση να το ξέρει από πρώτο χέρι. Ο Γρηγοράς το απέδωσε ως «Κομοτηνή» είτε για να το εξευγενίσει σε κάτι πιο λόγιο είτε επειδή δεν μπήκε στον κόπο να το ελέγξει.

Ακόμη, ο ιστορικός Προκόπιος στο «Περί κτισμάτων» έργο του όπου καταγράφει όλα τα φρούρια που ήταν σε χρήση επί Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα, αγνοεί τα Κουμουτζηνά, ενώ δε παραλείπει άλλα, πολύ μικρότερα, στη Θράκη.



Κάποιοι πάλι υποστηρίζουν ότι το βυζαντινό φρούριο της Κομοτηνής θα μπορούσε να έχει χτιστεί τον 10ο ή τον 11ο αιώνα, όταν χτίστηκαν δηλαδή και άλλα κάστρα στη Θράκη, όπως της Γλαύκης. Επίσης, πολύ πιθανή χρονολογία ανέγερσης του κάστρου είναι το 1304-1305 επί βασιλείας του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου. Στο διάστημα αυτό είναι γνωστό πως ο πρωτοστράτορας Μιχαήλ Δούκας Γλαβάς Ταρχανειώτης κατασκεύασε ή ανακατασκεύασε 15 κάστρα στη Θράκη. Χωρίς ασφαλώς να υπάρχουν μαρτυρίες, ίσως τα Κουμουτζηνά να ήταν ένα από αυτά.

Ασφαλώς, δεν αποκλείεται το γεγονός να υπήρχε πραγματικά ένα ρωμαϊκό φρούριο στο σημείο εκείνο και το βυζαντινό οχυρό να ακολούθησε τη χάραξη του παλιού φρουρίου, χωρίς να σημαίνει πως το κάστρο που διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα είχε χτιστεί από τον Θεοδόσιο τον Α΄. Αυτό είναι απλά μια υπόθεση που εξηγεί, γιατί ακολουθήθηκαν τα ρωμαϊκά πρότυπα κατασκευής castrum.

Το κάστρο στη νεώτερη εποχή

Οι Τούρκοι, κατά τη διάρκεια των εισβολών τους, κατέστρεψαν ένα μέρος του κάστρου και έχτισαν με τις πέτρες του τζαμιά. Το καταστροφικό έργο συνέχισαν οι Βούλγαροι, οι οποίοι μετά το 1910 κατεδάφισαν τους πύργους και ένα μεγάλο μέρος του τείχους που είχε απομείνει.

Συγκεκριμένα, το 1910 λιθολογήθηκαν πύργοι και επάλξεις της νότιας και δυτικής πλευράς από τους Τούρκους για την κατασκευή του κτιρίου της Μεραρχίας. Μεταξύ των ετών 1913-1918, οι Βούλγαροι κατεδάφισαν πύργους και μέρος του ιστορικού τεμένους.

Μετά την ενσωμάτωση της Θράκης στο Ελληνικό Κράτος, το 1923 κατεδαφίστηκε σχεδόν ολόκληρη η βόρεια πλευρά και μέρος της ανατολικής. Τέλος, το 1950 κατεδαφίστηκε τμήμα της νότιας πλευράς με σκοπό τη διάνοιξη της οδού Σοφούλη που διασχίζει σήμερα το κάστρο, ενώ υλικό από το Κάστρο αφαιρέθηκε συστηματικά προκειμένου να αξιοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό για άλλες κατασκευές. Το αξιοπερίεργο είναι πως πολλές οικοδομές κατασκευασμένες και μεταπολεμικά, στηρίχτηκαν επάνω στο κάστρο.

Σήμερα, η περιοχή εντός των τειχών περιλαμβάνει δημόσιους χώρους και ιδιωτικές ιδιοκτησίες. Τα τείχη για πολλά χρόνια ήταν παραμελημένα και σε άθλια κατάσταση. Ευτυχώς όμως τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει μια σοβαρή προσπάθεια συντήρησης και αποκατάστασης του αρχαιότερου μνημείου της Κομοτηνής.

Πηγές:
komotini.gr
academia.edu

kastra.eu



Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο