Η παρουσία και η εγκατάσταση των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη

Το γεγονός πως οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν από τη ρωμαϊκή εποχή στον Ελλαδικό χώρο αποδεικνύεται τόσο από την παρουσία των Ρωμανιωτών Εβραίων στην Ήπειρο όσο και από τους Ιουδαίους που εγκαταστάθηκαν στη Μήλο μετά τους διωγμούς του Αδριανού. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι Εβραίοι είχαν εγκατασταθεί την ίδια περίπου περίοδο και στη Θεσσαλονίκη, ίσως το 140 π.Χ., ερχόμενοι αρχικά από την Αλεξάνδρεια και στη συνέχεια από την Παλαιστίνη. Ωστόσο, είναι ευρέως γνωστό πως στη Θεσσαλονίκη οι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν μαζικά μετά τη μεγάλη έξοδό τους από την Ιβηρική Χερσόνησο τον 15ο αιώνα.

Η πρώιμη παρουσία των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη

Σύμφωνα με υπάρχουσες πηγές, εκτός από κάποιους Εβραίους που εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη τα ρωμαϊκά χρόνια, καθώς η Θεσσαλονίκη ήταν η μητρόπολη ρωμαϊκής επαρχίας και αρκετά ευημερούσα, την εποχή των Σελευκιδών (323-364 π.Χ.) οι συνεχόμενες πολεμικές συγκρούσεις που επικρατούσαν στην περιοχή οδήγησαν ομάδες Εβραίων να εγκαταλείψουν την Παλαιστίνη. Η εγκατάσταση Εβραίων στη Μακεδονία συνεχίστηκε και στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, πράγμα που αποδεικνύεται από μία επιστολή που έστειλε ο Ηρώδης στον Καλιγούλα το 10 μ.Χ. και από την αναφορά των πράξεων των Αποστόλων, όπου γίνεται λόγος για οργανωμένη εβραϊκή κοινότητα στη Θεσσαλονίκη. Άλλωστε, ο Απόστολος Παύλος επισκέφτηκε τη Θεσσαλονίκη το 50 μ.Χ. και δίδαξε στη Συναγωγή της επί τρία συνεχόμενα Σάββατα.

Οι πρώτες Συναγωγές της Θεσσαλονίκης

Η αρχαιότερη Συναγωγή της πόλης, όπου εκεί δίδαξε ο Απόστολος Παύλος, ήταν η «Ets-ha-Haim», από το όνομα της οποίας ονομάστηκε και η συνοικία. Η Συναγωγή αυτή ακουμπούσε στο θαλάσσιο τείχος της πόλης, που υπήρχε μέχρι το 1869.

Αργότερα, λόγω της αύξησης του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης, δημιουργήθηκε η Συναγωγή «Ets-ha-Daath» και μαζί με την «Ets-ha-Haim» συγχωνεύτηκαν σε μία ενιαία Συναγωγή, την «Ets-ha-Haim ve Ets-ha-Daath», που ήταν χτισμένη σε μία πυκνοκατοικημένη συνοικία της πόλης πλάι στο θαλάσσιο τείχος στα δυτικά της πόλης.

Λίγο πριν τον 5ο αιώνα μ.Χ. λειτουργούσε στη Θεσσαλονίκη και μία Σαμαρειτική Συναγωγή κοντά στην εκκλησία της Παναγίας Χαλκέων. Σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής εποχής, στην περιοχή που βρισκόταν αυτή η Συναγωγή υπήρχε μία εβραϊκή συνοικία, στα δυτικά από την πλατεία Δικαστηρίων και βόρεια του ναού της Παναγίας των Χαλκέων.



Η μαζική εγκατάσταση των Ασκεναζίμ

Μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1204, η Θεσσαλονίκη παραδόθηκε αρχικά στον Φράγκο ηγεμόνα Βονιφάτιο το Μομφερατικό, στη συνέχεια την κατέλαβε ο Δεσπότης της Ηπείρου, Θεόδωρος Δούκας, και το 1264 πέρασε στην κατοχή της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας. Παρά την πολιτική αστάθεια, η Θεσσαλονίκη γνώρισε ιδιαίτερη άνθιση τον 13ο αιώνα και γι’ αυτό αποτέλεσε πόλο έλξης για τους Εβραίους Ασκεναζίμ. Συγκεκριμένα, το 1376 εγκαταστάθηκαν μαζικά οι Ασκεναζίμ στη Θεσσαλονίκη μετά από το διωγμό τους από την Ουγγαρία και τη Γερμανία.

Όταν εγκαταστάθηκαν οι Ασκεναζίμ στη Θεσσαλονίκη, δημιούργησαν τη δική τους Συναγωγή, «Aschkenaz», η οποία ονομαζόταν επίσης «Συναγωγή της Νυρεμβέργης». Η Συναγωγή αυτή βρισκόταν στη συμβολή των οδών Αριστοτέλους και Βασιλέως Ηρακλείου και όταν καταστράφηκε από την πυρκαγιά το 1917, ξαναχτίστηκε στο ίδιο σημείο. Τα επόμενα χρόνια μετακινούνταν συνεχώς ομάδες Ασκεναζίμ στη Θεσσαλονίκη, όπως και Ισπανοεβραίοι, μέχρι περίπου τον 15ο αιώνα.

Αρχικά, οι Ασκεναζίμ δημιούργησαν μια εντελώς ξεχωριστή κοινότητα από τους Ρωμανιώτες Εβραίους της πόλης. Αυτή η κοινότητα των Ασκεναζίμ συνέχισε να δέχεται νέα μέλη, προερχόμενα από την Πολωνία, την Ουγγαρία και τη Ρωσία μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα.

Οι Σεφαραδίτες και Μαράνος

Τον 15ο αιώνα σημειώθηκε μαζική έξοδος των Σεφαραδιτών Εβραίων από την Ισπανία και Μαράνων από την Πορτογαλία, μετά το διάταγμα των καθολικών βασιλέων Φερδινάνδου και Ισαβέλλας που τους υποχρέωνε να εγκαταλείψουν την περιοχή, εάν δεν εκχριστιανίζονταν.

Η Θεσσαλονίκη μετά την Οθωμανική κατάκτηση το 1430 αποτέλεσε μια βασική εστία εγκατάστασης των Εβραίων που έφυγαν από την Ιβηρική Χερσόνησο. Άλλωστε, μετά τις βιαιότητες των Οθωμανών κατακτητών πολλοί ντόπιοι Χριστιανοί κάτοικοι της Θεσσαλονίκης τήν εγκατέλειψαν κι έτσι μετατράπηκε σε μια μικρή πόλη των 7.000 κατοίκων.

Ο Οθωμανοί κατακτητές στο πλαίσιο της ενίσχυσης των πόλεων που είχαν υποστεί καταστροφές και ερήμωση από τις δικές τους προηγούμενες επιδρομές και λεηλασίες ενίσχυσαν την εγκατάσταση των Εβραίων στη Θεσσαλονίκη. Έτσι, σύντομα αυξήθηκε ο πληθυσμός της πόλης από τους 7.000 στους 20.000 κατοίκους.

Αρχικά, όταν εγκαταστάθηκαν οι Σεφαραδίτες στη Θεσσαλονίκη ήρθαν σε σύγκρουση τόσο με τους Ρωμανιώτες όσο και με τους Ασκεναζίμ. Τελικά, με το πέρασμα του χρόνου οι Σεφαραδίτες επιβλήθηκαν στην πόλη και επικράτησαν τα δικά τους πολιτιστικά στοιχεία. Μέχρι τον επόμενο αιώνα η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης αριθμούσε περίπου 30.000 μέλη με σαφή κοινωνική διαστρωμάτωση.

Οι Ντονμέ

Τον 17ο αιώνα σημειώθηκε στη Θεσσαλονίκη το κίνημα του Sabbetai Tzvi, όπου διακήρυττε στις διδασκαλίες του πως ήταν ο Μεσσίας. Το κίνημα αυτό δημιούργησε μεγάλη αναστάτωση στην εβραϊκή κοινότητα της πόλης, σημειώθηκαν ταραχές και τελικά οι οθωμανικές αρχές συνέλαβαν τον Sabbetai Tzvi κι εκείνος τότε για να γλιτώσει ασπάστηκε το Ισλάμ. Οι οπαδοί του που τον ακολούθησαν αποτέλεσαν τους Ντονμέ της Θεσσαλονίκης.

Όσο αυξανόταν ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης, αυξανόταν και τα μέλη της εβραϊκής κοινότητας της πόλης. Στις αρχές του 20ου αιώνα η Θεσσαλονίκη είχε 160.000 κατοίκους, από τους οποίους υπολογίζεται ότι οι 62.000 ήταν Εβραίοι.

Μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπολογίζεται πως οι Εβραίοι αποτελούσαν το 1/5 της πόλης, δηλαδή περίπου 45.000 -50.000.

Οι ομιλούσες γλώσσες των Εβραίων

Οι Εβραίοι που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα από τη ρωμαϊκή εποχή, οι Ρωμανιώτες, μιλούσαν την ελληνική γλώσσα με τη ρωμανιώτικη διάλεκτο, τη Γεβανική. Η λέξη Yevanic προέρχεται από την εβραϊκή λέξη yavan που σημαίνει Ιωνία και συνεκδοχικά Ελλάδα, οπότε ο όρος Yevanic δήλωνε μια διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας.

Οι γερµανόφωνοι Εβραίοι, οι Ασκεναζίμ, µιλούσαν τα γίντις και η κυρίαρχη πληθυσµιακά και πολιτισµικά οµάδα, οι Σεφαραδίτες, έχοντας φύγει από την Ιβηρική Χερσόνησο στα τέλη του 15ου αιώνα, χαρακτηρίζονταν από πραγµατική πολυφωνία. Όλα τα ιβηρικά ιδιώµατα, το γκαλιέγκο, η καταλανική, η λεονέζικη, η αραγωνική και η πορτογαλική ήταν µητρικές γλώσσες για κάποιους από αυτούς, ανάλογα µε τον τόπο καταγωγής τους. Τα καστιλιάνικα χρησιµοποιούνταν για τη λογοτεχνία, ενώ τα εβραϊκά ήταν η ιερή τους γλώσσα.

Για τη µελέτη της Βίβλου χρησιµοποιούνταν τα ισπανοεβραϊκά, που ήταν τα αρχαία καστιλιάνικα, στα οποία είχαν µεταφραστεί τα βιβλικά κείµενα. Όλες αυτές οι γλωσσικές ποικιλίες των Σεφαραδιτών που δέχτηκαν –µεταξύ άλλων– τουρκικές και ελληνικές επιρροές, ήταν διαφορετικές από τόπο σε τόπο. Τα ισπανοεβραϊκά γράφονταν στη γραφή ράσι, δηλαδή στο εβραϊκό αλφάβητο, γεγονός που άλλαξε σταδιακά στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν άρχισε να χρησιμοποιείται το λατινικό αλφάβητο.

Επίσης, συχνή ήταν και η καταγραφή της ελληνικής γλώσσας µε εβραϊκούς χαρακτήρες, κυρίως σε παλιότερες εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας. Ωστόσο, τα ελληνικά χρησιμοποιούνταν όλο και λιγότερο για λατρευτικούς σκοπούς, γιατί οι Σεφαραδίτες επέβαλαν µε τρόπο σχεδόν απόλυτο και καθολικό τη χρήση των ισπανοεβραϊκών σε θέµατα λατρείας.

Πηγές:
gr.boell.org
ihu.edu.gr
eens.org
jct.gr
Φωτογραφία 

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο