Η ιστορία του καπνού: από τη μακρινή Αμερική στην Ελλάδα

Οι πρώτοι Ευρωπαίοι που ήρθαν σε επαφή με το φυτό του καπνού ήταν εκείνοι που συμμετείχαν στην αποστολή για την ανακάλυψη του Νέου Κόσμου με τον Χριστόφορο Κολόμβο. Στις 12 Οκτωβρίου του 1492, ο Κολόμβος έφτασε σε αμερικανικό έδαφος, στο νησί San Salvador, και κατά την διάρκεια μιας τελετής που διοργάνωσαν οι ναύτες του στη στεριά για να τον τιμήσουν και να τον αναγορεύσουν σε «ναύαρχο των ωκεανών», οι ιθαγενείς σε ένδειξη καλωσορίσματος τους πρόσφεραν ως δώρα φρούτα, ξύλινα ακόντια και κάποια ξερά φύλλα με ιδιαίτερο άρωμα. Ο Κολόμβος έγραψε σχετικά στο ημερολόγιό του: «Μου προσφέρθηκαν μερικά αποξηραμένα φύλλα που ανέδιδαν ένα χαρακτηριστικό ιδιάζον άρωμα».

Βέβαια, ο πρώτος Ευρωπαίος εξερευνητής που κατέγραψε τη χρήση του καπνού στις φυλές που ζούσαν στις όχθες του ποταμού του Αγ. Λαυρέντιου του Κεμπέκ ήταν ο Γάλλος Cartier. Ο εξερευνητής του Κεμπέκ σημείωσε σχετικά στο δικό του ημερολόγιο ότι οι Ινδιάνοι κουβαλούσαν πάντοτε την πίπα μαζί τους και κάπνιζαν συχνά. Αλλά και ο Lescarbot (1618) βεβαίωνε πως οι ιθαγενείς κάπνιζαν σχεδόν όλη την ώρα, ενώ Ιησουίτης ιεραπόστολος Jerome Lalemant ανάφερε ότι οι ιθαγενείς που επρόκειτο να προσηλυτισθούν στον χριστιανισμό αγωνιούσαν να μάθουν αν θα υπάρχει καπνός στον ουρανό, λέγοντας ότι δεν μπορούν να κάνουν χωρίς αυτόν.



Από την Αμερική στην Ευρώπη

Πρώτη φορά καλλιέργεια καπνού στην Ευρωπαϊκή ήπειρο έγινε στη Γαλλία το 1560 από τον Andre Thevet, με σπόρους που μετέφερε ίδιος κατά την επιστροφή του από την Βραζιλία. Ωστόσο, το φυτό εκείνο ελάχιστα προσέλκυσε την προσοχή των Γάλλων, μέχρις ότου εισήχθη στην Βασιλική Αυλή από τον Jean Nicot, πρεσβευτή στην Πορτογαλία την περίοδο 1559-1561, και του οποίου το όνομα αποθανατίστηκε, αφού προς τιμή του ο καπνός πήρε το επιστημονικό όνομα Nicotiana.

Λέγεται ακόμη ότι ο Jean Nicot έστειλε φύλλα ή σκόνη καπνού του Ν. Tabacum στη Βασίλισσα της Γαλλίας Αικατερίνη των Μεδίκων που θέλησε με το φυτό αυτό να θεραπεύσει τους πονοκεφάλους της. Ο Nicot επέμενε ότι ο καπνός διέθετε θεραπευτικές ιδιότητες και ότι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για ιατρικούς σκοπούς. Έτσι τα βιβλία της φαρμακολογίας του 1590 αναφέρουν για πρώτη φορά τον καπνό ως θεραπευτικό μέσο με την ονομασία που πήρε από τον ίδιο, Νικοτίνη.

Η ενέργεια αυτή προσέδωσε ιδιαίτερη αίγλη στην καπνοκαλλιέργεια και τη χρήση του καπνού. Έτσι ξεκίνησε η εισαγωγή του στην Ισπανία το 1559, στην Αγγλία και την Γερμανία το 1565, στην Ιταλία το 1575 για σκοπούς θεραπευτικούς.

Η καλλιέργεια του καπνού στην Ελλάδα

Ο Τούρκος ιστορικός Μουσταφά Ναϊμά αναφέρει πως ο καπνός καλλιεργούνταν στη Βαλκανική Χερσόνησο από το 1636. Ο Pouqueville πάλι στο βιβλίο του «Ταξίδι στην Ελλάδα» γράφει ότι ο καπνός εισήχθη στην Ελλάδα στα τέλη του 16ου αιώνα επί βασιλείας του Ερρίκου Γ΄ (1573-1589), από δύο Γάλλους έμπορους που καλλιέργησαν τα πρώτα φυτά στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Αρχικά, λοιπόν, ο καπνός καλλιεργήθηκε στην κοιλάδα του Αξιού και στην περιοχή της Ξάνθης και αργότερα επεκτάθηκε η καλλιέργειά του σε ολόκληρη τη Μακεδονία και Θράκη, από όπου μεταδόθηκε στη Μικρά Ασία, στις χώρες των Βαλκανίων και φυσικά στις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές.

Η Ελληνική Εμπορική Εγκυκλοπαίδεια, η οποία εκδόθηκε στη Βενετία το 1815, αναφέρει ότι στη Μακεδονία, που τότε αποτελούσε επαρχία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ο καπνός τον 17° αιώνα, καλλιεργούνταν σε μεγάλες εκτάσεις. Ο βαρόνος de Bajour, πρόξενος στην Ελλάδα, στο έργο του «Πίναξ εμπορίου της Ελλάδος από το 1787-1797», αναφέρει ότι στη Μακεδονία οι κάτοικοι ασχολούνταν με την καπνοκαλλιέργεια και ότι η παραγωγή τους ανέρχονταν σε 12.000.000 οκάδες περίπου.

Ο Βαυαρός πρόξενος Strong σε σύγγραμμά του που εκδόθηκε στα 1842, αναφέρει καπνοκαλλιέργειες στην Παλαιά Ελλάδα, στις περιφέρειες: Λιβαδειάς, Άργους και Καλαμών. Η παραγωγή, όπως γράφει, έφθανε στις 450.000 οκάδες και η οκά πουλιόταν περίπου δύο δραχμές.



Οι αντιδράσεις από τη χρήση καπνού

Η μεγάλη εξάπλωση της χρήσης του καπνού που ακολούθησε προκάλεσε έντονες αντιδράσεις τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, μάλιστα, ο αντικαπνικός αγώνας είχε και θρησκευτική χροιά, καθώς οι επικεφαλής του ήταν κυρίως ιερωμένοι, οι οποίοι ήρθαν σε αντίθεση με άλλους φιλοκαπνικούς κληρικούς που υποστήριζαν ότι ο καπνός ήταν αβλαβής και η χρήση του δεν σχετιζόταν με την τήρηση των θρησκευτικών κανόνων. Οι «αντικαπνικοί», λοιπόν, κατάφεραν επί Σουλτάνου Οσμάν (1621), την αυστηρή απαγόρευση της χρήσης του καπνού με Αυτοκρατορικό Διάταγμα.

Για ένα περίπου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία ταλαντευόταν για το ποια στάση έπρεπε να κρατήσει στο θέμα του καπνού. Αφού, λοιπόν, πειραματίστηκε πολλές κυρώσεις και απαγορεύσεις, μέχρι και την επιβολή της θανατικής ποινής σε περίπτωση χρήσης, κατέληξε στην αποποινικοποίηση του καπνού πάλι με Αυτοκρατορικό Διάταγμα, επί Σουλτάνου Σουλεϊμάν Β΄ το 1687. Βάσει αυτού του διατάγματος επιτρεπόταν η χρήση του καπνού και παράλληλα καθιερώθηκε η φορολόγησή του.

Το διάταγμα αυτό ήταν το έναυσμα για την επέκταση της καλλιέργειας, της αύξησης της παραγωγής και του εμπορίου του φυτού. Και έτσι αναπτύχθηκε το επάγγελμα του τουτουντζή (καπνά), το οποίο ασκούσαν κατά κύριο λόγο οι Έλληνες, ενώ η συμμετοχή των Αρμενίων, των Εβραίων και των Τούρκων ήταν σαφώς μικρότερη. Οι ευνοϊκές συνθήκες και τα κέρδη που υποσχόταν ο καπνός δημιούργησαν μία νέα τάξη, την καπνεμπορική, η οποία σε σύντομο χρονικό διάστημα εξελίχθηκε σε σοβαρή κοινωνική τάξη και ξεχωριστή επαγγελματική κατηγορία μεταξύ των Ισναφιών, διαδραματίζοντας σημαντικό ρόλο στη ζωή της Αυτοκρατορίας

Η καπνοκαλλιέργεια της Αιτωλοακαρνανίας

Στην Αιτωλοακαρνανία η καπνοκαλλιέργεια χρονολογείται τουλάχιστον από το 17° αιώνα. Στα 1668 ο Τούρκος περιηγητής Evliga Celebi περιέγραφε τα πλατύφυλλα καπνά του Ζαπαντιού. Οι κατάλληλες κλιματικές και εδαφικές συνθήκες, μαζί με τη φροντίδα και το ενδιαφέρον των καπνοπαραγωγών της περιοχής συντέλεσαν στην ανάπτυξή της.

Μετά την ανεξαρτησία ο καπνός μαζί με τα αμπέλια, τα δημητριακά, τη σταφίδα και τις ελιές αποτελούν τις κυριότερες καλλιέργειες στην περιοχή. Από το 1871 και έπειτα, η επιβολή της μικρής ιδιοκτησίας και η στροφή προς τις εμπορευματικές καλλιέργειες παρακίνησε ακόμα περισσότερο στην εξάπλωση του καπνού ανά την Ελλάδα και ιδιαίτερα στην περιοχή του Αγρινίου.

Οι καλλιεργητές στράφηκαν στον καπνό γιατί απέφερε το υψηλότερο εισόδημα κατά στρέμμα και γι’ αυτό προσέλκυσε το ενδιαφέρον των αγροτών με μικρό κλήρο και πολυμελή οικογένεια. Η μεγάλη ανάπτυξη όμως του Αγρίνιου και της ευρύτερης περιοχής θα πραγματοποιηθεί στις αρχές του 20ου αιώνα, οπότε η επέκταση της καπνοκαλλιέργειας έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις. Παράλληλα, άρχισε και η οργάνωση και συστηματοποίηση της εμπορίας του καπνού. Χάρη στην αυξημένη ζήτηση και τις υψηλές τιμές που προσφερόταν τόσο από την εσωτερική όσο κυρίως από τη διεθνή αγορά, το Αγρίνιο απέκτησε μια εύρωστη οικονομία. Τα φημισμένα καπνά της ποικιλίας «τσεμπέλια Αγρίνιου», διοχετεύονταν στην εσωτερική αγορά και τα εκλεκτά καπνά της ποικιλίας «μυρωδάτα Αγρίνιου» εξάγονταν στην Αίγυπτο.

Ο Ευ. Παπαστράτος αναδείχτηκε σε μεγάλο επιχειρηματία καπνού και στο βιβλίο του «Η δουλειά και ο κόπος της» έγραψε χαρακτηριστικά: «Το Αγρίνιο, σαν κέντρο παραγωγής καπνού στο Νομό Αιτωλοακαρνανίας, ήταν ανέκαθεν γνωστό για την παραγωγή των εκλεκτών καπνών της περιφέρειας και ιδίως του καπνού Ζαπαντίου, Παραβόλας και Ξηρομέρου για την εσωτερική κατανάλωση, καθώς και καπνών μυρωδάτων για το εξωτερικό, που είχαν ζήτηση στην αγορά της Αιγύπτου».

Εκτός από το Αγρίνιο, σε μεγάλες καπνουπόλεις της Ελλάδας αναδείχτηκαν η Καβάλα, η Δράμα, οι Σέρρες, η Θεσσαλονίκη και ο Βόλος, καθώς μετά την προσάρτηση των εδαφών της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης στο Ελληνικό κράτος, η καλλιέργεια του καπνού άρχισε να γίνεται συστηματικότερα και το εμπόριο και η εξαγωγή αυξήθηκαν.

Η μεγάλη ανάπτυξη του καπνού τον 20ο αιώνα

Η μεγάλη ανάπτυξη στην καλλιέργεια και στο εμπόριο του καπνού επήλθε στις αρχές του 20ου αιώνα και συνεχίστηκε στο μεσοπόλεμο, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή και την εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα. Η καπνοκαλλιέργεια εξαπλώθηκε και η καπνεπεξεργασία οργανώθηκε συστηματικά. Ένα εκατομμύριο πεντακόσιες χιλιάδες Έλληνες από την Μικρά Ασία, την Ανατολική Θράκη και τον Πόντο, κατά το πλείστον αγρότες, εγκαταστάθηκαν στην πλειονότητά τους στην Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη και επιδόθηκαν κυρίως στην ακμάζουσα τότε καλλιέργεια του καπνού.

Σε ομιλία του στις 18/05/1948 στη Βουλή, ο Υπουργός Γεωργίας, καπνολόγος, Αναστάσιος Μπακάλμπασης είχε δηλώσει μεταξύ άλλων: «Εάν δεν υπήρχε καπνός δεν θα ήτο δυνατόν να αντιμετωπισθεί το δημογραφικό πρόβλημα, το οποίο προέκυψε μετά την Μικρασιατική συμφορά. Ο εποικισμός της Μακεδονίας και Θράκης κατά το 1922, εστηρίχθηκε μόνο στον καπνό».

Έως τα τέλη του 20ου αιώνα, η ελληνική κοινωνία και οικονομία στηριζόταν στον κλάδο του καπνού, καθώς εμφάνιζε τις μεγαλύτερες εξαγωγές την περίοδο αυτή σε σχέση με κάθε άλλο κλάδο.

Πηγές:
ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΚΑΠΝΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1900 – 1950

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΠΝΟΥ (Αγρίνιο 190ς – 20ος αι.)

Φωτογραφία 

 








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο