Γιατροσόφια από τους Βικογιατρούς

Οι Βικογιατροί, ονομαστοί βοτανοσυλλέκτες της Ηπείρου που μάζευαν τα βότανα στο φαράγγι του Βίκου, ήταν πρακτικοί γιατροί. Όσοι βέβαια γνώριζαν τα «μυστικά» των βοτάνων τα οποία χρησιμοποιούσαν ως γιατροσόφια ονομάζονταν και κομπογιαννίτες, των οποίων η γνώση για τη θεραπευτική αξία των βοτάνων περνούσε ευλαβικά από γενιά σε γενιά και έφτασε έως την εποχή μας.

Μετά τη διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και την υποδούλωση στους Οθωμανούς, οι περισσότεροι Έλληνες λόγιοι κατέφυγαν στη Δύση, στην Ελλάδα υπήρχαν πια ελάχιστοι σπουδαγμένοι γιατροί, συνεπώς η ιατροφαρμακευτική πλέον αφέθηκε στα χέρια των εμπειρικών γιατρών, των τσαρλατάνων και γενικά αγυρτών, που εκμεταλλεύονταν τη λαϊκή πίστη και τη δεισιδαιμονία.



Οι Βικογιατροί

Οι Βικογιατροί προέρχονταν από διάφορα χωριά του Ζαγορίου, κυρίως από το Λιασκοβέτσι, το Τσεπέλοβο, τους Φραγγάδες, το Πάπιγκο, το Σκαμνέλι, την Καλωτά, τη Δόλιανη, την Τζοντήλα, το Κουκούλι, τους Νεγάδες, τα Άνω Σουδενά, το Μονοδένδρι και το Καπέσοβο. Οι ονομαστοί αυτοί εμπειρικοί γιατροί ονομάζονταν και Ματσουκάδες καθώς κουβαλούσαν πάντα ένα ραβδί, ένα ματσούκι. Οι βικογιατροί κληρονομούσαν από τον πατέρα τους την «τέχνην τοῦ Ασκληπιοῦ» ή την μάθαιναν υπηρετώντας με αφοσίωση ως τσιράκια σε άλλους γιατρούς.

Οι Βικογιατροί δεν ήταν βέβαια οι μόνοι που γνώριζαν τη θεραπευτική αξία των βοτάνων, αλλά αυτή η γνώση έχει μια μακρά παράδοση. Από την αρχαιότητα ήδη ο άνθρωπος παρατηρώντας τη φύση και κυρίως τους ζωικούς οργανισμούς, ανακάλυψε ότι πολλά φυτά-βότανα έχουν ιδιότητες που τον βοηθούν ώστε να απαλύνει τους πόνους του, να ξεπερνά δύσκολες αρρώστιες ή ακόμη να προλαβαίνει την εξέλιξή τους.

Και ενώ για αιώνες η φαρμακευτική χρήση των βοτάνων περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην θεραπεία τραυμάτων και πληγών, ο Ιπποκράτης (460-370 π.Χ.) από την Κω, ο οποίος θεωρείται πατέρας της επιστημονικής ιατρικής, έφερε τη μεγάλη αλλαγή. Στα έργα του που διασώθηκαν παρουσιάζονται 237 είδη φυτών με τις θεραπευτικές τους ιδιότητες. Για τον Ιπποκράτη π.χ. η γλιστρίδα χρησιμοποιείται ως καθαρτικό, ο βασιλικός ως αντιεμετικό, το κυδώνι ως παυσίπονο στους πόνους της μήτρας, το ρόδι για παθήσεις του συκωτιού, η μολόχα για καταπλάσματα. Το έργο του Ιπποκράτη συνέχισε ο Θεόφραστος (372-287 π.Χ.) με το έργο του «Περί Φυτών Ιστορίας», όπου δίνει δεκάδες πληροφορίες για τις φαρμακευτικές και αρωματικές ιδιότητες των φυτών. Μερικούς αιώνες μετά ο Διοσκουρίδης στο έργο του «Περί Ιατρικής» αναγνωρίζει και περιγράφει μεταξύ άλλων 500 είδη φυτών. Τουλάχιστον 40 από αυτά χρησιμοποιούνται και σήμερα από τη φαρμακοποιία.

Επίσης, πολλά από τα γιατροσόφια της λαϊκής παράδοσης της Ηπείρου μπορούν να αντιστοιχηθούν με τις ιατρικές συνταγές του Διοσκουρίδη. Μάλιστα, οι πιο εξειδικευμένες και λεπτομερείς συνταγές αντιμετώπισης διαφόρων ασθενειών και παθήσεων υπάρχουν, διατηρούνται και λειτουργούν στη γραπτή παράδοση, είναι καταγραμμένες στα γιατροσόφια, κυρίως λόγω της δυσκολίας στην απομνημόνευσή τους.

Γιατροσόφια από τους Βικογιατρούς

Α. Συνταγή για το δάγκωμα σκορπιού
Ερμηνεία διά τό μποκολέτσι (=σκορπιός)

Η συνταγή: επίθεμα από κοπανισμένα φύλλα αγριαπιδιάς (γκορτζιάς), μαζί με «σκορπίδι από παλιόπυργο» και λάδι.
Αγριαπιδιά (ή γκορτζιά) είναι η απιδέα η αμυγδαλοειδής (Rytus amygdaliformis), η «ἀχράς» των αρχαίων, η οποία περιγράφεται από το Διοσκουρίδη και σημειώνονται διάφορα για τις θεραπευτικές ιδιότητές της, άσχετες όμως με το δάγκωμα του σκόρπιου.

Βασικό συστατικό όμως του καταπλάσματος της συνταγής είναι το «σκορπίδι», το οποίο ορίζεται μάλιστα ότι πρέπει να είναι «από παλιόπυργο», δηλαδή από κάποιο παλιό πέτρινο οικοδόμημα. Με το όνομα όμως «σκορπίδι», λαϊκή ονομασία που σχετίζεται είτε με τις αποδιδόμενες σ’ αυτό θεραπευτικές ιδιότητες (σκορπάει, δηλαδή διαλύει τους λίθους των νεφρών) είτε και με τη χρήση του σε τσιμπήματα σκορπιών, αναφέρονται διάφορα φυτά, από τα οποία όμως ο Διοσκουρίδης συνιστά για την τελευταία περίπτωση «το αδίαντον», αδίαντον το κοινόν ή Αδίαντον η κόμη της Αφροδίτης.

Β. Διά να κάμη πολύ γάλα η γυναίκα

Η συνταγή: Από την συνταγή συνιστάται η βρώση μαρουλιών μαζί με το γάλα τους για εφτά μέρες ή αφέψημα από στουμπισμένο σπόρο μαρουλιών ή η πόση στάχτης από καμένη γλώσσα αγελάδας.


Γ. Εις πλευριτωμένον και ποντιασμένον άνθρωπον

Η συνταγή: Από τη συνταγή συνιστάται να φάει ο ασθενής κυδώνι («στρούθιον μήλον» στον Διοσκουρίδη) γεμισμένο, αφού αφαιρεθεί η μέση του, με λιβάντι και μόσχον και ψημένο.
Τα μηλοκύδωνα («κυδώνια μήλα» του Διοσκουρίδη), αλλά και τα μεγάλα κυδώνια («στρουθιά μήλα» του Διοσκουρίδη), καρποί της cydonia maliformis (μηλοκυδωνιάς) και της cydonia vulgaris αντίστοιχα, δεν αναφέρονται ως φάρμακο για την πλευρίτιδα από το Διοσκουρίδη.

Για το μοσχολίβανο όμως, που είναι η αμυγδαλοειδής βενζόη και προέρχεται ως ρητίνη από το δένδρο στύρακα τον βενζοϊκό (και που είναι το «βδέλλιον» του Διοσκουρίδη) έχουμε σχετικές αναφορές στο «Περί ύλης Ιατρικής» έργο του, οι οποίες το παρουσιάζουν ως θερμαντικό, μαλακτικό και ωφέλιμο σε όσους έχουν βήχα και πόνο στον θώρακα (πλευρά), τα οποία είναι βέβαια συμπτώματα πλευρίτιδας.

Δ. Κατά της μελαγχολίας, μανίας, τρέλας

Η συνταγή: Κατά τη συνταγή γίνεται χρήση της σκάρφης κατά της μελαγχολίας, μανίας, τρέλας και για την θεραπεία από λεβίθες («ἔλμινθες»). Η δόση είναι 1 δράμι σκάρφης σε 50 δράμια νερό.
Στη λαϊκή ιατρική και φυτολογία το όνομα «σκάρφη» δεν αναφέρεται παντού σε ένα φυτό. Κατά τον Χελδράιχ, η σκάρφη ή σκάρφι μπορεί να είναι ένα από τα εξής φυτά: α) Helleborus cyclophyllus, β) Adonis cyllenea, γ) Pulicaria odora και) Veratrum nigrum.

Το πρώτο φυτό, Ελλέβορος ο κυκλόφυλλος (Helleborus cyclophyllus), είναι παντού γνωστό ως σκάρφη και μάλιστα στην ελληνική χλωρίδα διακρίνεται σε δυο είδη: 1. ἐλλέβορος ὁ μέλας (Helleborus niger) και 2. ἐλλέβορος κυκλόφυλλος (Η. Cyclophyllus), το κοινώς ονομαζόμενο σκάρφι, σκάρφη, κάρπη ή κάρπι. Κατά τον Γεννάδιο, στο ένα ή και στα δυο αυτά είδη αναφέρεται ο «ἐλλέβορος ὁ μέλας» των αρχαίων.

Γιατροσόφι από τη Βίτσα Ζαγορίου

Διά τον σιληασμό (= σεληνιασμό)

Η συνταγή: «Είνι κι άλλο. Πέτρα από βόδι να την πίνη εις την χάση το φιγγάρι».
Στη συνταγή πρόκειται για θεραπεία επιληπτικού με ειδική πέτρα (από βόδι ή ασπρόπετρα) ως φάρμακο. Φαίνεται ότι πρόκειται για παραλλαγή συνταγής του Διοσκουρίδη για την θεραπεία επιληπτικών (σεληνιασμένων) με σκόνη από λίθο σεληνίτη, που είναι «λευκός», όπως και η ασπρόπετρα, στην οποία όμως απαιτείται η χρήση της πέτρας στη χάση του φεγγαριού, για να χαθεί ανάλογα και η ασθένεια.

Είνι κι άλλο ιλιάτζι διά τα μάτια
Η συνταγή: «Να πάρης την ρίζαν του μάλαθρου και να την στομπίσης και να την βρέξης με κρασί και να την πλακώσης το βράδυ όταν κοιμάσι ».
Ο μάλαθρος (ονομασία που χρησιμοποιείται στην Ήπειρο) είναι ο γνωστός σε όλους μας μάραθος.

Οι βικογιατροί βέβαια δεν ξέφυγαν από τη σάτιρα:

Πηγές:

Ηπειρώτικη Εστία, τεύχος 1, 1980

ΕYΘΑΛΙΑ Κ. ΤΣΑΓΚΑΛΑ “ΟΙ ΕΠΙΒΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗ ΣΤΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΓΙΑΤΡΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ”

repository.edulll.gr








Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο