Ρήγας Βελεστινλής ο Θετταλός: οι μύθοι για την καταγωγή του

Αναμφισβήτητα, ο Ρήγας Βελεστινλής είναι η κορυφαία μορφή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και εκείνος που ουσιαστικά πρωτοστάτησε στην αφύπνιση του Γένους για την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού.

Κατά καιρούς, έχουν γραφεί και ειπωθεί πολλά αναφορικά με την καταγωγή του Ρήγα. Ασφαλώς καταγόταν από το Βελεστίνο Μαγνησίας, όμως διάφορες πηγές τον αναφέρουν ως βλαχόφωνο με καταγωγή από το Περιβόλι Γρεβενών, πράγμα ωστόσο που δεν μπορεί να αποδειχτεί με τη χρήση τεκμηρίων.

Ήταν, λοιπόν, ο Ρήγας βλαχόφωνος από τη Μακεδονία;

Η ομάδα της «Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών – Βελεστίνου – Ρήγα» υποστηρίζει πως ο Ρήγας Βελεστινλής ήταν αυτόχθων Θεσσαλός και πως δεν είχε καταγωγή από το Περιβόλι Γρεβενών. Υποστηρίζεται, μάλιστα, πως το 1998 και η Πανελλήνια Ένωση Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων, που συμμετείχε στην επέτειο για το μαρτυρικό θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή, εξέδωσε ένα Ημερολόγιο, παραμερίζοντας τις ατεκμηρίωτες ιστορικές αναφορές σχετικά με την καταγωγή του Ρήγα, υιοθετώντας πια την άποψη ότι κατά μια λαϊκή παράδοση σημειώνεται η βλάχικη καταγωγή από το Περιβόλι Γρεβενών.

Πώς προέκυψε η καταγωγή από το Περιβόλι;

Σύμφωνα με τον Γιάννη Κορδάτο και τον Απόστολο Δασκαλάκη, το θέμα της καταγωγής του Ρήγα είχε τεθεί από τα τέλη του 19ου αιώνα από τους Ρουμάνους ιστορικούς, που υποστήριζαν πως ο Ρήγας ήταν Βλάχος, χωρίς ασφαλώς να επισημαίνουν και ιστορικά τεκμήρια. Τώρα, γιατί οι Ρουμάνοι να παρουσιάζουν τον Ρήγα ως Βλάχο; Φαίνεται, πως εξυπηρετούσε κι αυτό την ανάπτυξη της ρουμανικής προπαγάνδας στην Ελλάδα. Δηλαδή, παρουσιάζοντας τον Ρήγα, τον Κατσαντώνη, τον Κολοκοτρώνη κ.ά κυρίαρχες μορφές της Ελληνικής Επανάστασης ως Βλάχους, σήμαινε, κατά τη δική τους και μόνο άποψη, πως ήταν «Ρουμάνοι», συνεπώς ήταν Ρουμάνοι οι εθνικοί μας ήρωες.

Ο Κορδάτος γράφει χαρακτηριστικά: «Μερικοί Ρουμάνοι ιστορικοί, όπως ο Xénopol: Ιστορία των Ρουμούνων, τομ. Β΄286, ο Γιόργκα: Historie des Etats Balcaniques σ.186, υποστηρίζουν ότι ο Ρήγας είταν ρουμούνος (=Βλάχος)».

Ο Δασκαλάκης γράφει σχετικά: «Ρουμάνοι τινές ιστορικοί συγγραφείς θεωρούσι τον Ρήγαν ως καταγόμενον εκ των Κουτσοβλάχων Πίνδου, λαμβανομένων δε υπο όψιν των επ’ αυτών Ρουμανικών αξιώσεων αποκαλούσι τον Ρήγαν “Ρουμάνον”».

Ο Δασκαλάκης επίσης επισημαίνει ότι σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις ο πατέρας του Ρήγα ήταν Έλληνας Πρόκριτος, πως οι συγγραφείς του 18ου αιώνα παραδίδουν ότι στο Βελεστίνο εκείνη την εποχή δεν κατοικούσαν μόνιμοι βλαχόφωνοι πληθυσμοί αλλά απλά ξεχειμώνιαζαν βλαχόφωνοι πληθυσμοί προερχόμενοι από το Περιβόλι, ενώ η οικογένεια του Ρήγα συγκαταλεγόταν στους μόνιμους κατοίκους. Γράφει ακόμη πως δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες για το αν ο Ρήγας γνώριζε την βλαχική καθώς δεν άφησε κάποιο γραπτό κείμενο σ’ αυτή τη διάλεκτο. Βέβαια, ο Ρήγας ήταν πολυμαθής και γλωσσομαθής: εκτός από την ελληνική, γνώριζε τέσσερις εκ των κυριότερων ευρωπαϊκών γλωσσών, την τουρκική, τη ρουμανική και την αραβική.

Ο Πολ. Επενεκίδης σημειώνει σχετικά με την καταγωγή του Ρήγα: «Υπήρξε μια εποχή, κατά την οποία οι γείτονες της Ελλάδος αμφισβητούσαν την ελληνική καταγωγή του Ρήγα. Οι Βούλγαροι τον ήθελαν τουλάχιστον σλαβόφωνο, οι Κουτσόβλαχοι μάρτυρα Βλάχον, το δε κάποιο ταλέντο τους εις τα ξένας γλώσσας απεδόθη σοβαρώς εις την αρβανικήν του καταγωγή! Από τουρκικής πλευράς, δεν ηγέρθη προς το παρόν καμμία αξίωσις!».

Οι υποστηριχτές της άποψης πως ο Ρήγας καταγόταν από το Περιβόλι Γρεβενών στηρίζουν τη θεωρία αυτή και στο γεγονός πως το πατρικό σπίτι του Ρήγα στο Βελεστίνο βρισκόταν στον σημερινό βλαχομαχαλά όπου κατοικούν άλλοι Περιβολιώτες. Κατά την τουρκοκρατία, ο χριστιανικός πληθυσμός κατοικούσε στη βορειοδυτική πλευρά του Βελεστίνου, που ονομαζόταν Βαρούσι, ενώ οι Οθωμανοί στη νοτιοανατολική πλευρά, κοντά στους αγρούς.

Ο Σπυρίδων Λάμπρου, καθηγητής ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, επισκεπτόμενος το Βελεστίνο το 1894 σημείωσε ότι η ελληνική συνοικία ήταν στο Βαρούσι και επίσης κατέγραψε τη νέα συνοικία του Αγίου Χαραλάμπους, τα «Βλάχικα», που δημιουργήθηκε μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας το 1881: «Είναι η φερώνυμος του αγίου Χαραλάμπους συνοικία, η και Βλάχικα ονομαζόμενη από των πρώτων εποίκων, προελθόντων αθρόων μετά την προσάρτησιν και συντελεσάντων εις τον εντός οκταετίας από της προσαρτήσεως μέχρι του 1889, ότε ενεργήθη η απογραφή, τριπλασιασμόν των κατοίκων από 856 εις 2.389».

Ο Ρήγας δεν γνώριζε το Περιβόλι

Οι υποστηριχτές της άποψης πως ο Ρήγας δεν καταγόταν από το Περιβόλι Γρεβενών το στηρίζουν και στη Χάρτα του Ρήγα. Αφού ο Ρήγας δεν αποτύπωσε στη Χάρτα του το Περιβόλι, αυτό αυτομάτως σημαίνει πως ούτε το γνώριζε ούτε είχε κάποια καταγωγή από το συγκεκριμένο χωριό.

Η Χάρτα του Ρήγα ή Χάρτα της Ελλάδος είναι μεγάλων διαστάσεων χάρτης που απεικονίζει τον ελλαδικό χώρο και την ευρύτερη περιοχή της Βαλκανικής χερσονήσου νότια του Δούναβη. Ο χρόνος που απαιτήθηκε για να προετοιμαστεί η Χάρτα εκτιμάται από έξι μήνες έως κάποια χρόνια, και συνέβη πριν την άφιξη του Ρήγα στη Βιέννη τον Αύγουστο του 1796 ή κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί. Το ερώτημα που γεννάται ευλόγως είναι αν υπήρχε το 1796 το χωριό Περιβόλι ως οργανωμένος οικισμός ώστε να το γνωρίζει ο Ρήγας ή ακόμη και να καταγόταν απ’ αυτό. Γιατί ασφαλώς βλαχόφωνοι πληθυσμοί κατοικούσαν στην ευρύτερη περιοχή, ίσως βέβαια σε διάσπαρτους οικισμούς.

Χαρακτηριστικά γράφει ο Λέανδρος Βρανούσης, ιστορικός και τ. Διευθυντής του Κέντρου Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών: «Αν ο Ρήγας είχε έστω και μια μακρινή καταγωγή (ή είχε ακούσει αόριστες αναμνήσεις κάποιας μακρινής καταγωγής) από τους ορεινούς εκείνους πληθυσμούς που παραχείμαζαν στα βοσκοτόπια του Βελεστίνου, όταν συνέτασσε τον μεγάλο Χάρτη του και τον παραγέμιζε με άπειρες λεπτομέρειες, θα θυμόταν και θα σημείωνε δύο-τρία τουλάχιστον από τα ορεινά χωριά των ημινομαδικών εκείνων πληθυσμών. Δεν σημείωσε όμως κανένα. Τα χωριά της Πίνδου, Περιβόλι, Σαμαρίνα, Αβδέλλα κ.λπ δεν αναγράφονται στον Χάρτη. Ο Ρήγας δεν ήξερε ούτε την ύπαρξή τους».

Ένα άλλο επιχείρημα για την ανασκευή της άποψης ότι ο Ρήγας καταγόταν από το Περιβόλι είναι τα ίδια τα γραπτά κείμενα του Ρήγα. Ο Ρήγας σε όλα τα βιβλία του υπέγραφε ως Ρήγας ο Βελεστινλής ή ως Ρήγας Βελεστινλής Θετταλός, ούτε ως Περιβολιώτης ούτε ως Μακεδών.

Ο Αχιλλέας Λαζάρου για το ζήτημα της βλάχικης καταγωγής του Ρήγα

Ο Αχιλλέας Λαζάρου για το ζήτημα της βλάχικης καταγωγής του Ρήγα σημειώνει τα εξής: «Κατά κανόνα γίνεται λόγος, αν ο Ρήγας είναι βλαχόφωνος ή ελληνόφωνος. Ο ίδιος, όπου αναφέρει Βλάχους, εννοεί τους πέρα του Δουνάβεως, τους Ρουμάνους, ενώ τους ελλαδικούς δεν διαφοροποιεί από τους συντοπίτες Έλληνες. Η αρχή των Βλάχων του Βελεστίνου ιχνηλατείται τέλεια. Αδιαμφισβήτητες λοιπόν προβάλλουν τόσο η ντόπια καταγωγή του όσο και η ελληνικότητα του Ρήγα. Περίτρανα αποδεικνύεται γόνος Φεραίων, που επί ρωμαιοκρατίας υπέστησαν ισχυρότερη επίδραση της λατινικής γλώσσας, σύμφωνα με τα πορίσματα πολυετούς έρευνας ειδικών επιστημόνων, και κατέστησαν χρήστες, εκτός της ελληνικής και της λατινικής γλώσσας, λατινόφωνοι. Αυτών ακριβώς συνεχιστές εθνικά και πολιτισμικά επιβιώνουν οι Βλάχοι του Βελεστίνου. Επιπλέον οι Βλάχοι των ελληνικών χωρών ονομάζουν τους εαυτούς τους Αρμάνους. Αρμανία δε οι Έλληνες των βυζαντινών χρόνων ονομάζουν την χώρα τους, όπως μας διαβεβαιώνει ο διάσημος Ρωσοαμερικανός ιστορικός Α. Vasiliev. Κατ’ ακολουθίαν προκύπτει πρόσθετο αποδεικτικό της ελληνικότητάς τους».

Συνεπώς, την απάντηση για την καταγωγή του τη δίνει ο ίδιος ο Ρήγας μέσα από τα βιβλία του, στα οποία επιλέγει να υπογράφει ως Ρήγας Βελεστινλής ο Θετταλός. Το βέβαιο είναι πως τόσο το έργο του όσο και η προσωπικότητά του επηρέασαν όλους τους λαούς της Βαλκανικής και τους εμφύσησαν την ιδέα της ελευθερίας και την αξία της παιδείας, πολύ δε περισσότερο εμάς τους Έλληνες καθώς στις δικές του ιδέες στηρίχθηκε η Επανάσταση του 1821.

Ήταν πραγματικά ευτύχημα για τον ελληνικό λαό που ένα τέκνο του αναδείχτηκε σε σπουδαίο πνευματικό άνθρωπο που αγωνίστηκε για την πνευματική αναγέννηση και την ανόρθωση της παιδείας όχι μόνο στον τουρκοκρατούμενο ελλαδικό χώρο, αλλά και έξω από αυτόν.

Πηγές:

Δημ. Καραμπερόπουλος «Όνομα και καταγωγή του Ρήγα Βελεστινλή»

http://www.karaberopoulos.gr/el/vivlia-gia-ton-riga/onoma-katagogi-riga-velestinli/

Αντ Φραγκούλης «Η παιδαγωγική σκέψη στο έργο του Ρήγα Φεραίου-Βελεστινλή»

https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20541#page/1/mode/2up

https://iiif.lib.harvard.edu/manifests/view/ext:aHR0cHM6Ly9paWlmLmxpYi5oYXJ2YXJkLmVkdS9tYW5pZmVzdHMvaWRzOjI0MTQ2NTM0$1i

https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A7%CE%AC%CF%81%CF%84%CE%B1_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%A1%CE%AE%CE%B3%CE%B1

 

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο