ΠΡΕΣΠΕΣ: Εκεί που τελειώνουν τα λόγια και αρχίζουν τα βιώματα

Η ξύλινη γέφυρα στο νησάκι του Αγ. Αχιλλείου στις Πρέσπες

“Είναι ώρες-ώρες θάλασσα κι οι Πρέσπες” λέει ο Μίμης Σουλιώτης και όσοι τις έχουν επισκεφτεί δεν θα μπορούσαν στιγμή να διαφωνίσουν. Στο βορειο-δυτικό άκρο της χώρας και σε υψόμετρο πάνω από 850 μέτρα θα βρει κανείς ένα μοναδικό στολίδι της Ελλάδας, και δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε και του κόσμου ολόκληρου… τις Πρέσπες.
Πρόκειται για δύο διαφορετικές λίμνες, η μια κοντά στην άλλη, που αναγνωρίζονται μαζί από κοινού, με το όνομα Πρέσπες. Η Μικρή Πρέσπα, σε υψόμετρο 857 μέτρα, που βρίσκεται σχεδόν εξ’ ολοκλήρου επί ελληνικού εδάφους και η Μεγάλη Πρέσπα, σε υψόμετρο 852 μέτρα, που είναι διακρατική και αποτελεί το “υγρό” σύνορο μεταξύ Ελλάδας, ΠΓΔΜ και Αλβανίας. Γνωστές στην αρχαιότητα με την ονομασία Μικρή και Μεγάλη Βρυγηίς, η Μεγάλη Πρέσπα είναι η τρίτη μεγαλύτερη λίμνη στη Βαλκανική Χερσόνησο με έκταση 273 τετραγωνικά χιλιόμετρα, όπου περίπου το 60% ανήκει στη ΠΓΔΜ, το 22% (39,4 τετραγωνικά χιλιόμετρα) στην Ελλάδα και το 18% στην Αλβανία. Η Μικρή Πρέσπα αντίθετα, είναι σχεδόν εξ’ ολοκλήρου στον ελλαδικό χώρο, συγκεκριμένα από τα 48,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα έκταση μόλις τα 5 βρίσκονται στην Αλβανία. Με μήκος 13,6 χιλιόμετρα, μέσο βάθος 4 μέτρα και βαθύτερο σημείο τα 8,4 μέτρα βρίσκεται σε απόσταση “πνοής” από τη Μεγάλη Πρέσπα, με μόλις 300 μέτρα απόσταση και 10 μέτρα πιο χαμηλά.
Αν και είναι γνωστές ως Πρέσπες, παλαιότερα, δεν διέθεταν το ίδιο γεωμορφολογικό ανάγλυφο. Υπολογίζεται πως η λεκάνη των Πρεσπών σχηματίστηκε από τεκτονικές υφέσεις, πιθανότατα κατά τη διάρκεια της Τριτογενούς γεωλογικής εποχής (1-70 εκατομμύρια χρόνια πριν). Αν και αρχικά δημιουργήθηκε μια εννιαία λίμνη, η Πρέσπα, στη συνέχεια κατά τα τελευταία δέκα χιλιάδες χρόνια, λόγω των εναποθέσεων του ρύακα που διέρχεται από την Κοιλάδα του Άγιου Γερμανού αλλά και σε συνδυασμό με τη δράση των νερών της λίμνης, δημιουργήθηκε σιγά σιγά μια αμμώδη λωρίδα γης και έτσι δημιουργήθηκε η Μικρή Πρέσπα. Πια, οι Πρέσπες χωρίζονται από μια αβαθή λωρίδα αμμώδους γης, μήκους περίπου 4 χιλιομέτρων και πλάτους 200-1000 μέτρων.

Εκτός από την μοναδική ομορφία τους, αξίζει να μάθει κανείς και λίγα πράγματα για την γεωλογία των Πρεσπών, καθώς στη δυτική και νότια πλευρά της λεκάνης απορροής κυριαρχούν ασβεστολιθικά πετρώματα και δολομίτες, ενώ στην ανατολική πλευρά αδιαπέραστοι γρανίτες και γνεύσιοι. Λόγω αυτής της γεωλογίας τους, η οποία ανήκει στην Πελαγονική γεωτεκτονική ζώνη, δικαιολογείται η παρουσία ρυάκων συνεχούς ροής που καταλήγουν στη Μικρή Πρέσπα από την ανατολική πλευρά (ρύακας Αγ. Γερμανού) καθώς η ανατολική πλευρά είναι αδιαπέραστη ενώ η δυτική όχι. Ακόμη, γενικά η περιοχή χαρακτηρίζεται από υπόγεια κανάλια και έντονη παρουσία υδάτων και ροής αυτών τόσο υπέργεια αλλά και υπόγεια.
Ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της περιοχής είναι οι διαφοροποιήσεις των μικροκλιματικών συνθηκών. Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των μικροκλιματικών συνθηκών, που με τη σειρά τους ελέγχουν τη δημιουργία των μικροπεριβαλλόντων, παίζει η πολυσύνθετη ορεογραφική δομή (τρία ανεξάρτητα μεταξύ τους ορεινά και υψηλά συγκροτήματα, του Βροντερού στα δυτικά, του Τρικλάριου στα νότια και του Βαρνούντα στα ανατολικά και βορειο-ανατολικά), ο διαφορετικός προσανατολισμός πρανών και κορυφογραμμών, οι κοίτες και οι χαράδρες των ρεμάτων και η μακρά ακτογραμμή των λιμνών. Οι μικροκλιματικές συνθήκες σε κάθε ξεχωριστό κομμάτι των Πρεσπών δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια ωστόσο μπορούν να προκύψουν έμμεσα συμπεράσματα από τα χαρακτηριστικά της χλωρίδας και πανίδας που επικρατούν στην περιοχή. Είναι λόγω αυτών των ιδιαίτερων μικροκλιματικών συνθηκών που διαμορφώνεται μια τόσο ποικιλόμορφη και μοναδική στο είδος της χλωρίδα και πανίδα που χαρακτηρίζει τις Πρέσπες.
Γενικά βεβαια, το κλίμα στις Πρέσπες, σύμφωνα με την ταξινόμηση του Köppen (σύστημα κλιματικής ταξινόμησης), χαρακτηρίζεται ως ενδιάμεσο μεταξύ μεσογειακού και ηπειρωτικού. Ωστόσο, αξιοσημείωτο για το μικροκλίμα της περιοχής είναι ο Χότζα, νοτιο-δυτικός άνεμος με κατεύθυνση από την Αλβανία, με λαϊκή παράδοση πίσω από την ονομασία του (ο Χότζα έχτιζε έναν φούρνο και ο κάθε γείτονας έκανε διαφορετική πρόταση σχετικά με τον προσανατολισμό του ανοίγματος του φούρνου – κατέληξε να τον χτίσει πάνω σε κάρο σε μια προσπάθεια να τους ικανοποιήσει όλους και να μπορεί να αλλάζει εύκολα τον προσανατολισμό σύμφωνα με την κατεύθυνση του ανέμου που φυσούσε) που όπως αναφέρει ο κ. Νίκος Τραϊνόπουλος, πρόεδρος των ψαράδων στο χωριό Ψαράδες, “άμα δεις τον Χότζα να πλησιάζει ή πέσει το σύννεφο, βγαίνεις γρήγορα από τη λίμνη, αλλιώς την έβαψες”.
Με τον όρο “στολίδι” δεν περιγράφει κανείς μόνο την πανέμορφη θέα και την εντυπωσιακή ωραιότητα αλπικού χαρακτήρα τοπίου, αλλά και τη μοναδικότητα που διέπει το οικοσύστημα των Πρεσπών καθώς φιλοξενεί πολλά σπάνια είδη που είναι ενδημικά, δηλαδή εμφανίζονται μόνο στις Πρέσπες και πουθενά αλλού στον κόσμο. Όπως αναφέρει η Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών “Το μέγεθος του πλούτου της βιοποικιλότητας της περιοχής αποδεικνύουν δεδομένα όπως ότι απαντώνται εδώ πάνω από τα μισά είδη πουλιών, αμφιβίων και θηλαστικών που απαντώνται σε ολόκληρη την Ελλάδα ή ότι 9 από τα 23 είδη ψαριών που ζουν στις λίμνες της και τα ποτάμια της είναι ενδημικά. Στην Πρέσπα η ποικιλία των ενδιαιτημάτων και των μορφών ζωής συνθέτει ένα πραγματικό εργαστήρι της φύσης: από τις λίμνες και τα υγρά λιβάδια, ως τα δάση της βελανιδιάς και της οξιάς και τα αλπικά λιβάδια των βουνών. Ανάμεσα στην ποικιλία των σπάνιων ειδών χλωρίδας και πανίδας ξεχωρίζουν η ενδημική πέστροφα των Πρεσπών (Salmo peristericus), η ενδημική Κενταύρια της Πρέσπας (Centaurea prespana) και η σημύδα (Betula pendula) χαρακτηριστικό δέντρο των ψυχρότερων περιοχών της Βόρειας Ευρώπης”. Ενδεικτικά, οι Πρέσπες φιλοξενούν τη μεγαλύτερη αναπαραγωγική αποικία αργυροπελεκάνων στον κόσμο (1000-1200 ζευγάρια).
Με έντονη όμως και την ιστορία της περιοχής δύσκολα λες πως οι Πρέσπες δεν διαθέτουν μια δική τους αύρα, μοναδική, ανεπανάλπτη και με “πυγμή”. Από την αρχαιότητα έως και σήμερα, οι άνθρωποι εμφανίζονταν κοντά τους και στις περισσότερες περιπτώσεις είναι και οι αποκλειστικά υπεύθυνοι για τις όποιες ενέργειες αποκατάστασης απαιτούνται. Ωστόσο, το μοναστήρι μέσα στο κέντρο της Μικρής Πρέσπας, τα ερείπια παλαιών κτισμάτων και η αρχιτεκτονική των σπιτιών, σου δίνουν μια “γεύση” της ιστορίας που έχουν διανύσει μιας και υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν για πολύ περισσότερο χρόνο από τον καθένα μας.
Με την μοναδική ομίχλη τους, τον τρομακτικό Χότζα αλλά και το έντονο αλπικό τοπίο οι Πρέσπες είναι ένας από τους μεγαλύτερους “θησαυρούς” της Ελλάδας και των Βαλκανίων, που ευτυχώς προστατεύεται. Με πανέμορφες ορεινές διαδρομές, γραφικά χωριά μακριά από τους ρυθμούς της πόλης και ένα τοπίο που μοιάζει να “πάγωσε” στο χρόνο, οι Πρέσπες σε προσκαλούν να τις γνωρίσεις. Εκεί όπου παύεις να σκέφτεσαι και αφήνεις το μεγαλείο της φύσης να σε κατακλύσει, εκεί που τελειώνουν τα λόγια και αρχίζουν τα βιώματα, εκεί… στις Πρέσπες. Μα εσύ τι κάνεις ακόμα εδώ;