«Περιβαλλοντικός» πόλεμος στο Βυζάντιο

Στη μακρά ιστορική μας παράδοση, η μορφή του «περιβαλλοντικού» πολέμου ήταν μια συνήθης τακτική, σε εποχές άλλωστε που κυριαρχούσε η αγροτική οικονομία. Ήταν, λοιπόν, συχνή η υποδούλωση εχθρικών εδαφών μέσω της καταστροφής της σοδειάς, της πρόκλησης λιμού και της μόλυνσης του νερού.

Κατά τη βυζαντινή εποχή, ο «περιβαλλοντικός» πόλεμος λαμβάνει πια επίσημη μορφή καθώς εντοπίζονται στα πολεμικά εγχειρίδια προτροπές αλλά και συμβουλές για την υιοθέτηση παλαιών ή την επινόηση νέων τεχνασμάτων υποδούλωσης μιας εχθρικής χώρας μέσω καταστροφής της φύσης και της γεωργικής παραγωγής. Οι περισσότερες και πιο επίμονες εκφράζονται στα «Τακτικά» του Λέοντος ΣΤ΄ (886-912) και συνοψίζονται στην αποψίλωση, με διάφορους τρόπους, των καλλιεργημένων εκτάσεων. Μάλιστα, προτείνεται η οργάνωση τέτοιων επιχειρήσεων μέσα στην καρδιά του καλοκαιριού, ώστε τα χόρτα να καίγονται ευκολότερα, και συνιστάται ακόμη να πυρπολούνται ή να εξαφανίζονται ολοκληρωτικά τα βοσκοτόπια για να αφανίζονται τα άλογα από ασιτία.

Ένας από τους σπουδαιότερους στρατηγούς του Βυζαντίου, ο Νικηφόρος Φωκάς (912-969), αναφέρεται πως κατέστρεψε την παραγωγή αμπελώνων, δέντρων και κάθε καρποφορίας στα περίχωρα και την ύπαιθρο των Αδάνων.

Η στέρηση πρόσβασης και εσκεμμένη μόλυνση των πηγών

Μία ακόμη τακτική του «περιβαλλοντικού» πολέμου ήταν η στέρηση πρόσβασης σε υδάτινους πόρους ή η εσκεμμένη μόλυνση των πηγών με φάρμακα ή δηλητήρια ως μέσο υποταγής. Το φαινόμενο ήταν το πλέον συνηθισμένο σε πολιορκίες και μια λύση που είχε βρεθεί ήταν να δοκιμάζουν το νερό πρώτα οι αιχμάλωτοι. Αξιοποιούνταν ακόμη και τα περιττώματα των αλόγων ως απορριμμάτων για να μολύνουν τα ποτάμια. Η τεχνική αυτή απέφερε διπλό όφελος, αφενός τη μόλυνση των υδάτων, αφετέρου εξαπατούσαν τον εχθρό, αφού με αυτόν τον τρόπο υποδεικνυόταν ότι η αντίπαλη στρατιά είχε διέλθει την υδάτινη οδό.

Εφαρμογή πολέμου δόλοις καί μηχανήμασι με σκοπό την εξολόθρευση κάθε δυνατότητας πρόσβασης σε προμήθειες διεξήγαγε ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος (1223-1282) εναντίον του ανδηγαυικού στρατού που πολιορκούσε το Βεράτιο το 1281. Με ενέδρες οι Βυζαντινοί έσφαζαν τα μουλάρια που μετέφεραν σιτάρι, κατέστρεφαν τα σημεία ανεφοδιασμού και φόνευαν όσους πήγαιναν για νερό. Πολύ συχνά πραγματοποιούνταν επίσης παροχετεύσεις υδάτων που κυριολεκτικά μεταμόρφωναν το φυσικό τοπίο.

Βέβαια, και οι εχθρικοί λαοί με τους οποίους κατά καιρούς ήλθε σε αντιπαράθεση το Βυζάντιο χρησιμοποιούσαν εξίσου τεχνάσματα μόλυνσης ή δολιοφθοράς των υδάτων. O βασιλιάς των Περσών Σαπώρης Β΄ (309-379) προκειμένου να αναγκάσει τους κατοίκους της Νίσιβης να παραδοθούν πιεζόμενοι από τη δίψα, μετατόπισε την κοίτη του ποταμού που διέσχιζε την πόλη. Ωστόσο, οι κάτοικοι είχαν στη διάθεσή τους άλλες πηγές προμήθειας νερού. Εκ νέου, ο Πέρσης βασιλιάς ανέστρεψε τη ροή ώστε η δύναμη του υδάτινου όγκου να γκρεμίσει τα τείχη και να προκαλέσει πλημμύρα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα-πάθημα για τους Βυζαντινούς, ήταν η περίεργη μέθοδος γεωργικής δολιοφθοράς με την οποία κατελήφθη η Λάρισα από τον Σαμουήλ. Επί τρία χρόνια ο Βούλγαρος ηγεμόνας άφηνε τους κατοίκους της πόλης να σπείρουν αλλά όχι να θερίσουν. Ως αποτέλεσμα αυτής της τακτικής ήταν να επικρατήσει λιμός μετά από διάστημα τριών ετών κι έτσι η πόλη να παραδοθεί αμαχητί. Υποστηρίζεται μάλιστα πως η διείσδυση των Σέρβων στην Ήπειρο τον 14ο αιώνα αποδόθηκε σχεδόν αποκλειστικά στη μεθοδευμένη καταστροφή της σοδειάς.

Τα γεωργικά εργαλεία ως μέσο βασανισμού

Καθώς η ιδιότητα του στρατιώτη ταυτιζόταν και με την ιδιότητα του γεωργού, μοιραία τα γεωργικά εργαλεία χρησιμοποιούνταν και ως όπλα στις μάχες. Δύο ήταν τα βασικά αγροτικά εργαλεία που συμπεριλαμβάνονταν ανέκαθεν και αυτοτελώς στον οπλισμό του στρατιώτη, τα τσεκούρια και οι αξίνες, χωρίς όμως να λείπουν και τα δρεπάνια.

Όσο και εάν είναι άγνωστη η εκμετάλλευση των αγροτικών εργαλείων ως όργανα βασανισμού, ωστόσο υπήρξαν περιπτώσεις που επιβεβαιώνονται από τις πηγές και την εικονογραφία.  Το άροτρο είχε αναδειχτεί σε κατεξοχήν δημοφιλή μηχανή βασανισμού με τα πιο εύγλωττα παραδείγματα να προέρχονται από παραστάσεις της Δευτέρας Παρουσίας.

Εκτός όμως από τα ίδια τα εργαλεία ακόμα και τα γεωργικά προϊόντα, όπως τα άχυρα, χρησιμοποιήθηκαν για παρόμοιο σκοπό. Στα χρόνια του Ιουστινιανού Β΄, ο υπεύθυνος για τα δημόσια έσοδα σκαιότατος μοναχός Θεόδοτος, προκειμένου να αποσπάσει χρηματικά ποσά, εφάρμοζε πρωτότυπες μεθόδους βασανισμού, αφήνοντας κρεμασμένο το θύμα του να αργοπεθαίνει από ασφυξία ἀχύροις περικαπνίζων.

Σίγουρα όμως η πιο αποτρόπαια εφαρμογή βασανισμού είναι μία λεπτομέρεια από την περιγραφή της άλωσης της Πλίσκα, πρωτεύουσας των Βουλγάρων του Κρούμου, το καλοκαίρι του 811 από τον Νικηφόρο Α΄ (802-811). Ο βυζαντινός στρατός σκότωσε όλο τον πληθυσμό και τα ζώα, ακόμα και τα βρέφη, περνώντας από πάνω τους με αλωνιστική μηχανή.

Η αλωνιστική μηχανή ήταν ένα όχημα που κυλούσε με ή χωρίς τροχούς, που θα μπορούσε να είναι η τυκάνη (tribulum, threshing sledge) ή το «καρχηδόνιο κάρο» (plostellum poenicum, threshing cart). H τυκάνη ήταν ένα πανάρχαιο μηχάνημα, με απεικονίσεις ήδη από την προϊστορική εποχή και αναφορές στην Παλαιά Διαθήκη (πιθανόν Ιώβ ΜΑ΄ 22, Αμώς Α΄ 3). Αποτελούνταν από δύο, συνήθως, μέχρι πέντε, μακρόστενες και πλατιές σανίδες ενωμένες μεταξύ τους και ελαφρώς ανασηκωμένες στην πρόσθια πλευρά. Στην κάτω επιφάνειά τους ενσωματώνονταν κοντές λίθινες λεπίδες ή σιδερένιες αιχμές για αποκόπτουν τα σιτηρά. Στην πάνω επιφάνειά τους διαμορφωνόταν ένα είδος καθίσματος του χειριστή για να καθοδηγεί το όχημα.

Έχει εντοπιστεί μία και μοναδική, πολύτιμη εικονογραφική μαρτυρία της, στο «Μηνολόγιο» της μονής Εσφιγμένου, κώδ. 14, φ. 386v, χρονολογημένο περίπου στα 1075, που αναπαριστά με εύγλωττο τρόπο τη λειτουργία της.

(Πηγή: Σοφία Γερμανίδου, Μία μορφή «Περιβαλλοντικού» Πολεμου στο Βυζάντιο: Γεωργικές Δολιοφθορές και Αγροτικά Εργαλεία.)

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο