Ο Σαμανισμός στα τουρκικά φύλα: Η περίπτωση των Χαζάρων

Οι Χάζαροι ήταν ένας ημινομαδικός  λαός που στα τέλη του 6ου αιώνα εδραίωσαν μία μεγάλη αυτοκρατορία στην Κεντρική Ασία. Η εμφάνιση των Χαζάρων και η εθνική τους προέλευση θα πρέπει να συσχετιστεί είτε με τους πολύ προγενέστερους Ούννους, όπως γενικά ονομάζονταν οι ασιατικής προέλευσης λαοί που ζούσαν στα βορειοανατολικά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και του Εύξεινου Πόντου, είτε με τους Δυτικούς Τούρκους.

Επειδή, λοιπόν, οι Χάζαροι εμφανίσθηκαν μετά το 550, εποχή δηλαδή που οι Δυτικοί Τούρκοι βρίσκονταν στο προσκήνιο ως η κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή της Κεντρικής Ασίας ως μια ομοσπονδία νομαδικών λαών, στις πηγές συναντούμε μόνον το γενικό όρο Τούρκοι για τους λαούς που κατοικούσαν στις στέπες βόρεια του Καυκάσου. Το πιθανότερο, βέβαια, είναι ότι κατά τη χρονική περίοδο 568-650 περίπου, οι Χάζαροι πολιτικά υπάγονταν στους Δυτικούς Τούρκους, γεγονός που μαρτυρείται τόσο από τις αρμενικές και γεωργιανές πηγές όσο και από τις βυζαντινές, που όχι μόνο δεν τους διακρίνουν από τους Τούρκους, αλλά αντίθετα πολύ συχνά τους ταυτίζουν μαζί τους.

Η γλώσσα τους

Από τη στιγμή που δεν έχουν διασωθεί καταγραφές στη Χαζαρική γλώσσα και το ίδιο το κράτος ήταν πολύγλωσσο και πολυεθνικό, δεν είναι εύκολο να διατυπωθεί με ακρίβεια ποια γλώσσα ακριβώς μιλούσαν οι Χάζαροι. Η ελίτ που κυβερνούσε πιθανότατα μιλούσε μια διάλεκτο της Κοινής Τουρκικής (Σαζ Τουρκική) και οι υποτελείς φυλές μιλούσαν διαλέκτους του Ογουρικού κλάδου των τουρκικών γλωσσών, όπως η Ογουρική, μια γλώσσα που ανήκει στο ίδιο παρακλάδι γλωσσών με την Πρωτοβουλγαρική, την Τσουβασική και την Ουννική.

Στις βυζαντινές πηγές

Στις βυζαντινές πηγές οι Χάζαροι εμφανίζονται για πρώτη φορά το 626/627 στους πολέμους του αυτοκράτορα Ηρακλείου Α’ εναντίον των Περσών και ειδικότερα κατά την πολιορκία και την κατάληψη της Τιφλίδας. Ωστόσο, αναφέρονται ως Τούρκοι. Γενικά, οι Βυζαντινοί δεν φαίνεται να είχαν κάποιες ειδικές γνώσεις για τους Δυτικούς Τούρκους, και σε πιο πρώιμες αναφορές, από το β’ ήμισυ του 5ου μέχρι το α’ ήμισυ του 6ου αιώνα, οι διάφοροι ιστορικοί, όταν αναφέρονταν στους λαούς του Βορρά και τις σχέσεις τους με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, δεν ανέφεραν πουθενά τους Χαζάρους.

Σε βυζαντινές πηγές αναφορά στους Χαζάρους μαρτυρείται τους επόμενους αιώνες. Συγκεκριμένα, γύρω στο 838 ή 839 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη χαζαρική πρεσβεία. Η πρεσβεία πρέπει να εστάλη έπειτα από μία σειρά έντονων πιέσεων που υφίσταντο οι Χάζαροι πιθανώς από κάποιο γειτονικό λαό. Παρόλο που δεν διευκρινίζεται με σαφήνεια ποιος ήταν αυτός ο λαός, μπορούμε να υποθέσουμε πως ήταν ή οι Πετσενέγκοι ή οι Ούγγροι ή οι Ρως. Κι ενώ αρχικά οι Χάζαροι φαίνεται πως ήταν σύμμαχοι των Βυζαντινών, αργότερα στα μέσα του 10ου αιώνα, οι Χάζαροι δεν θεωρούνταν πια σύμμαχοι της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, γι’ αυτό και αντιμετωπίστηκαν με ιδιαίτερη σκληρότητα.

Μετά τα μέσα του 13ου αιώνα παύουν να υπάρχουν αναφορές στους Χαζάρους. Αρκετοί νεότεροι ερευνητές εκτιμούν πως ένα μεγάλο τμήμα Ιουδαίων Χαζάρων μετεγκαταστάθηκε πιθανώς σε περιοχές της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης. Οι μαρτυρίες ωστόσο είναι πλημμελείς και δεν συναινούν στο να δεχθούμε μία τέτοια εκδοχή με απόλυτη βεβαιότητα. Ένα τμήμα τους ασφαλώς παρέμεινε στις ίδιες περιοχές και αφομοιώθηκε από τους μετέπειτα νομαδικούς λαούς που κατέκλυσαν τις στέπες της νότιας Ρωσίας, ενώ είναι πολύ πιθανό ένα άλλο τμήμα τους που ασπάσθηκε τον Μωαμεθανισμό, να κινήθηκε ανατολικότερα, φθάνοντας μέχρι τις περιοχές του σημερινού Αφγανιστάν.

Ο Σαμανισμός

Παρότι δεν υπάρχουν πολλές άμεσες πηγές για τη θρησκεία των Χαζάρων, πιθανότατα εξασκούσαν μια παραδοσιακή τουρκική μορφή λατρευτικών πρακτικών, γνωστές ως Τενγκρισμό, που εστίαζαν στον θεό του ουρανού Τένγκρι. Σ’ αυτή την ανώτερη θεότητα γίνονταν θυσίες αλόγων. Οι τελετές περιλάμβαναν προσφορές στη φωτιά, στο νερό και στη σελήνη, περίεργα όντα και στους «θεούς του δρόμου. Η βασική θρησκευτική μορφή φαίνεται να ήταν ένα σαμανιστικό «καμ», και ήταν αυτά («κοζμίμ») που εκδιώχθηκαν, σύμφωνα με τις ιστορίες του ιουδαϊκού προσηλυτισμού των Χαζάρων.

Ο Σαμανισμός διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στον τρόπο ζωής των τουρκικών φύλων και κυρίως των Χαζάρων. Οι κοινωνίες στις όποιες αναπτύχθηκε ο Σαμανισμός ήταν κυρίως εκείνες που είχαν πρωτόγονες θρησκευτικές αντιλήψεις. Περισσότερο διαδεδομένος ήταν σε νομαδικούς λαούς και κυρίως εκεί όπου υπήρχαν αρκετά έντονα φυσικά φαινόμενα, όπως ξηρασίες, θύελλες, έντονες βροχοπτώσεις, δριμύ ψύχος κ.λπ. Οι δυνάμεις στις όποιες γινόταν επίκληση στο Σαμανισμό, ήταν διάφορα πνεύματα και δαιμόνια, για τα όποια πίστευαν ότι βρίσκονταν μέσα σε άψυχα κυρίως πράγματα. Η νεότερη έρευνα έχει επισημάνει πως κατά κανόνα ο Σαμανισμός δεν ήταν θρησκεία, αλλά συνυπήρξε με άλλες μορφές θρησκείας και μαγείας.

Σαμάνες

Αυτοί που επιτελούσαν το έργο της επίκλησης των υπερφυσικών δυνάμεων ή της επικοινωνίας μαζί τους ονομάζονταν σαμάνες και θεωρούνταν οι «εκλεκτοί» της φυλής. Οι ίδιοι γνώριζαν την «κλήση» τους και πίστευαν με πάθος στην αποστολή τους. Στο πρόσωπό τους ήταν συγκεντρωμένη η μαγική και θρησκευτική ζωή της κοινωνίας, χωρίς ωστόσο να είναι οι κύριοι εκφραστές των θρησκευτικών πεποιθήσεων της φυλής, δηλαδή το ιερατείο. Είχαν τη δυνατότητα να επικαλούνται τον υπεραισθητό κόσμο, να δέχονται και να μεταφράζουν το θέλημα των θεών και των πνευμάτων, ενώ παράλληλα επιτελούσαν και έργο ιατρών και θεραπευτών από ασθένειες, μάγων της φυλής, προφητών που ερμήνευαν τα μελλούμενα, και συχνά ιερέων.

Η ανάδειξη των σαμάνων στο αξίωμά τους γινόταν είτε με κληρονομική μεταβίβαση από τους γονείς προς τα παιδιά είτε με άμεση «κλήση» ή «εκλογή» από τους θεούς. Υπήρχαν, πάλι, και οι σαμάνες που έγιναν με τη δική τους θέληση ή με τη θέληση της φυλής. Κύρια έκφραση και εκδήλωση των σαμάνων ήταν η έκσταση, στη διάρκεια της οποίας η ψυχή θεωρείται ότι εγκαταλείπει το σώμα, για να επιχειρήσει αναβάσεις προς τα ουράνια ή καθόδους στον κάτω κόσμο.

Πηγές:

ΟΙ XAZAPOI KAI TO ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

  el.wikipedia.org

Φωτογραφία

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο