Ο Αλή Πασάς ήξερε ανάγνωση και γραφή;

Ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων σίγουρα αποτελεί μια αινιγματική μορφή της ιστορίας. Από την μια επί των ημερών του σημειώθηκε σημαντική πνευματική κίνηση στην πόλη των Ιωαννίνων και από την άλλη είχε συγκεντρώσει στην αυλή του μορφωμένους Έλληνες ως γραμματικούς του. Ποια όμως ήταν η σχέση του Πασά με τη μόρφωση, περιφρονούσε τα γράμματα και τις τέχνες όπως όλοι οι Οθωμανοί της εποχής του;

Σημαντικές πληροφορίες για το μορφωτικό επίπεδο του Αλή Πασά αλλά και τις γλώσσες που μιλούσε μπορούμε να αντλήσουμε από τις αφηγήσεις των ξένων περιηγητών που επισκέφτηκαν τον περίφημο Πασά στα Γιάννενα.

Οι περιηγητές

Ο Holland ρώτησε τον Αλή Πασά ποια γλώσσα μιλούσε, ο Hughes τον ρώτησε αν μιλούσε ρωμαίικα (ελληνικά) και τέλος ο Ibrahim Manzur Efend γράφει στα  απομνημονεύματά του πως κατά την πρώτη τους συνάντηση, ο Αλή τον ρώτησε αν μιλάει ελληνικά.

Η αλήθεια είναι πως ο Αλή Πασάς είχε πολλά ενδιαφέρονται και σε καμία περίπτωση δεν περιφρονούσε τις τέχνες και τις επιστήμες, όπως οι υπόλοιποι Οθωμανοί. Άλλωστε, δεν ήταν Οθωμανός. Ο Αλή Πασάς κατείχε τηλεσκόπια, μικροσκόπιο, αγγλικά αεροβόλα και μάλιστα αποπειράθηκε να πετάξει με αερόστατο!

Από τον Hobhouse μαρτυρείται πως είχε δει τον Αλή Πασά να διαβάζει και να γράφει, αλλά ο Foresti, διάδοχος του Leake ως εκπρόσωπος των Βρετανών το 1810, είπε στον Cockerell πως ο Αλή εμφανιζόταν κρατώντας ένα βιβλίο απλά για να δείξει στους ξένους πως μπορούσε να διαβάσει!

Και ο Holland μαρτυρεί πως παρατήρησε ότι ο Αλή Πασάς μπορούσε να διαβάσει, αλλά δεν θυμόταν να τον είδε ποτέ να γράφει, ούτε βέβαια μπορούσε να αμφιβάλει για την ικανότητά του σ ’αυτό.

Η αλήθεια, βέβαια, μπορεί να αποτυπώνεται σ’ αυτά που μαρτυρεί ο Leake: «Ο τρόπος γραφής του είναι εξαιρετικά κακός, η ορθογραφία στα ελληνικά που γράφει ακόμη χειρότερη. Τα λίγα γράμματα που ήξερε ήταν σαν να έγραφε ένα μικρό παιδί που ήταν αδύνατο να καλλιεργηθούν περαιτέρω με την εξάσκηση, καθώς είχε επαγγελματίες γραμματείς γι’ αυτόν τον σκοπό».

Αν και Πασάς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχε επιβάλει ως επίσημη γλώσσα στο Πασαλίκι του τα ελληνικά, δεν ήξερε καλά τουρκικά, μπορούσε να διαβάσει αλλά δεν ήξερε να γράφει καθόλου στην τουρκική γλώσσα. Το γεγονός πως γνώριζε ελάχιστα τουρκικά το επιβεβαιώνει  και ο Hobhouse.

Σίγουρα βέβαια, ανεξάρτητα από το επίπεδο της μόρφωσης του Αλή Πασά, ο ίδιος έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον για τη μόρφωση των άλλων.

Το Αρχείο του Αλή Πασά

Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση από την μελέτη των Αρχείων του Αλή Πασά είναι η ειδική θέση που κατέχει η ελληνική γλώσσα στα έγγραφα του Αρχείου. Παρότι διαθέτουμε στοιχεία για τη χρήση της τουρκικής στην αλληλογραφία με την Υψηλή Πύλη, σε όλες τις υπόλοιπες περιπτώσεις, δηλαδή στην εσωτερική αλληλογραφία του Πασαλικίου, γλώσσα γραπτής επικοινωνίας είναι η ελληνική. Η τουρκική, γλώσσα του κατακτητή, παρά το ευνοϊκό status της, δεν μπόρεσε να μετατοπίσει την ελληνική, αλλά υποχώρησε απέναντί της ακόμη και μέσα στους παραδοσιακούς πιστούς του Ισλάμ ή και σε όσους «τουρκέψανε».

Κατά τα χρόνια της εξουσίας του Αλή Πασά αρχίζει να χάνει έδαφος η διχοτομία βάσει της οποίας οι ορθόδοξοι χριστιανοί χρησιμοποιούσαν ως γλώσσα πίστης την ελληνική και οι μουσουλμάνοι την τουρκική. Παρ’ όλα αυτά, όπως και η λατινική στους πρώτους αιώνες της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, η τουρκική, και μετά την «υποχώρηση» αυτή, δεν έπαψε να επιδρά στην ελληνική και στις υπόλοιπες βαλκανικές γλώσσες.

Μάλιστα, κύρια πηγή αυτών των επιδράσεων στάθηκε η βαλκανική τουρκική, όπως είχε συμβεί κάποτε και με την βαλκανική λατινική. Τα έγγραφα του Αρχείου μάς προσφέρουν μια άνευ προηγουμένου ποικιλία τύπων της τότε βαλκανικής τουρκικής, η ανάδειξη και μελέτη των οποίων μπορεί να ρίξει καλύτερο φως στη θέση που κατέχουν οι τουρκισμοί στις σύγχρονες γλώσσες των Βαλκανίων. Δίπλα στην ελληνική και την τουρκική, στα έγγραφα είναι παρούσα και η αλβανική, που εκπροσωπείται από έναν περιορισμένο αριθμό λέξεων.

Όμως, αν διαβαστούν προσεκτικά ορισμένα έγγραφα, ιδίως όσα είναι γραμμένα από δίγλωσσους ή μονόγλωσσους που γνωρίζουν κάπως την ελληνική, παρατηρούμε ότι η αλβανική μοιάζει με υπόγειο ρέμα, που ρέει σε κοίτη διαμορφωμένη από αιώνες. Ο καθηγητής Παναγιωτόπουλος θεωρεί εύστοχα το Αρχείο του Αλή Πασά «μνημεῖο ἐς ἀεί» της αλβανικής ελληνοφωνίας στο πασαλίκι Ιωαννίνων και ευρύτερα.

Πηγές:

«Το Δέλβινο ’ν’ η πατρίδα μου…»: τα (βορειο)ηπειρωτικά ιδιώματα μέσα από την «Αληπασιάδα» του Χ. Σεχρέτη και από τα έγγραφα του Αρχείου του πασαλικίου Ιωαννίνων

http://ikee.lib.auth.gr/record/312161/files/Kyriazis%20%CE%94%CE%95%CE%9B%CE%92%CE%99%CE%9D%CE%9F%20Festschrift%20Bassea%20BIBLIOGRAPHY.pdf

A legacy of Islam in Greece: ‘Ali Pasha and Ioannina

Φωτογραφία: Μουσείο Αλή Πασά