Οι τροφές ως θεραπευτικό και μέσο πρόληψης ασθενειών στο Βυζάντιο

Ο Ιπποκράτης διακήρυττε πως στο σώμα ενυπάρχει μία ιδιαίτερη ζωική δύναμη, η φύσις. Από αυτήν τη δύναμη εξαρτάται η συντήρηση, η ανάπτυξη, αλλά και η θεραπεία του σώματος και η επαναφορά του από την παθολογική κατάσταση στη φυσιολογική. Θεωρούσε, λοιπόν, ότι το σώμα περιέχει τέσσερις χυμούς, το αίμα, το φλέγμα, την κίτρινη και τη μαύρη χολή, και πως η ισορροπία της αναλογίας των χυμών συντηρεί την υγεία («ευκρασία»), ενώ η διαταραχή της («δυσκρασία») προκαλεί τις αρρώστιες.

Αυτές τις θεωρίες του Ιπποκράτη διατήρησαν και οι Βυζαντινοί γιατροί και συγγραφείς, οι οποίοι υποστήριζαν επίσης ότι η λήψη κάθε είδους τροφής έχει άμεση ή έμμεση επίδραση στην αναλογία των χυμών στον ανθρώπινο οργανισμό: το αίμα, το φλέγμα, την ξανθή και την μέλαινα χολή.

Όταν διαταρασσόταν η αναλογία των χυμών, πίστευαν πως εμφανίζονταν δυσλειτουργίες και νοσήματα, ενώ αντίθετα η ισορροπία των χυμών στον οργανισμό αποτελούσε τον καθοριστικό παράγονταν για την καλή υγεία. Γι’ αυτό οι Βυζαντινοί γιατροί αναφέρονται στα κείμενά τους σε θέματα θεραπείας μέσω της διατροφής, εντάσσοντας και τις τροφές ζωικής προέλευσης τόσο ως μέσο θεραπείας όσο και ως πρώτες ύλες σε φαρμακευτικά σκευάσματα.

Για λοιμώδη νοσήματα

Σε παλιότερη δημοσίευση, είχαμε αναφερθεί στον λοιμό του Ιουστινιανού ή «Ιουστινιάνεια πανώλη», την πρώτη δηλαδή πανδημία πανώλης στην Ευρώπη που ξέσπασε το 541 μ.Χ.

Τα λοιμώδη νοσήματα, τα οποία εκδηλώνονταν με γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως η δυσεντερία, η λειεντερία και η χολέρα, αναφέρονται από ορισμένους βυζαντινούς γιατρούς όπως ο Ορειβάσιος και ως πάνδημα.

Σχετικά με τέτοια νοσήματα, προτεινόταν η διαμόρφωση της διατροφής ανάλογα με την αυξομείωση τους ψύχους ή της θερμότητας στην ατμόσφαιρα με είδη που απογεννούν στον οργανισμό χυμούς κατ’ αναλογία με το κλίμα, χωρίς ωστόσο να καταγράφονται συγκεκριμένες τροφές.

θεραπεία πεπτικών δυσλειτουργιών και νοσημάτων

Ως διατροφικά φάρμακα πρόληψης και θεραπείας πεπτικών δυσλειτουργιών και νοσημάτων, προβάλλονται το κρέας του χοίρου, των άγριων ελαφιών και κυρίως του νεβρού, δηλαδή του νεογνού ελαφιού.

Από τα είδη που ζουν στο νερό, ο ζωμός από βρασμό πετραίων λευκῶν ἰχθύων καί ιδιαίτερα του κοκοβιού θεωρούνταν ότι συνέβαλε στην ισόρροπη λειτουργία του πεπτικού συστήματος και ήταν καταπραϋντικός του στομάχου. Ανάλογες ιδιότητες αποδίδονταν σε πολλά οστρακοειδή και μαλακόσαρκα ένυδρα είδη, όπως βάλανοι, καραβίδες, καθώς και στο ιχθυοπαρασκεύασμα του γάρου. Ο γάρος ήταν ένας ζωμός λιπαρής υφής που στην αρχαιότητα παρασκευαζόταν από σαρδέλες, ενώ αργότερα εκτός από σαρδέλες χρησιμοποιούνταν και άλλα ψάρια, όπως τόνοι, χέλια και σκουμπριά.

Μεγάλη βαρύτητα διδόταν στην ευεργετική δράση του γάλακτος και του βουτύρου για το πεπτικό σύστημα. Σχετικά με το γάλα, οι Βυζαντινοί συγγραφείς υιοθετούσαν την άποψη του Γαληνού, σύμφωνα με την οποία διττήν ἔχει τό γάλα χρείαν, τήν μέν ἑτέραν ὡς τροφήν, τήν δέ ἑτέραν ὡς φάρμακον, θεωρώντας το γάλα τόσο ως τροφή όσο και ως φάρμακο.

Αντίθετα, οι διάφορες ποικιλίες τυριού, με ελάχιστες εξαιρέσεις, θεωρούνταν ιδιαίτερα επιβαρυντικές για τη λειτουργία της πέψης και την ισόρροπη κατανομή των χυμών στον οργανισμό.

Για άλλες παθήσεις των σπλάχνων, όπως κίρρωση του ήπατος, σπληνομεγαλία και υδρωπι­κίαση, προτείνονταν σκευάσματα και καταπλάσματα από λίπος, κοπριά και μυελό ζώων και πτηνών.

Θεραπεία για το ουροποιητικό σύστημα

Αναφορικά με τις πέτρες στα νεφρά και την ουροδόχο κύστη, απέδιδαν ευεργετική δράση στον ζωμό των οστρακοδέρμων. Επίσης, ο κρόκος του αυγού και το λίπος της χήνας θεωρούνταν θεραπευτικά των νεφρικών φλεγμονών, ενώ η πυτία (πυτιά) του λαγού προτεινόταν κατά της δυσουρίας. Η παραδοσιακή πυτιά εμφανίζεται στο γαστρικό υγρό νεαρών ζώων που εκτρέφονται αποκλειστικά με μητρικό γάλα.

Για νοσήματα των ανδρικών γεννη­τικών οργάνων, όπως ο πριαπισμός (διόγκωση του ανδρικού μορίου) προτείνονταν θερμά καταπλάσματα από έρια και γάρο.

Θεραπεία γυναικολογικών παθήσεων, σύλληψη – αντισύλληψη

Όταν επιδιωκόταν μια εγκυμοσύνη, για την επίτευξη της σύλληψης θεωρούνταν ότι συνέβαλε η βρώση καρυδιών και ο χυλός από οίνο και κονιορτοποιημένο αιδοίο θηλυκού λαγού. Ακόμη, η ουρά του ελαφιού συμμετέχει ως πρώτη ύλη σε ποικίλα σκευάσματα που συνιστούσαν όχι μόνο για τους ανθρώπους αλλά και για το ζευγάρωμα των ζώων. Θεωρούσαν ακόμη πως το κρέας και το αίμα του λαγού καθώς και το λίπος της χήνας, εάν λαμβάνονταν κατά συγκεκριμένη περίοδο του γυναικείου αναπαραγωγικού κύκλου, υποβοηθούσαν τη σύλληψη.

Βέβαια, υπήρχαν και οι περιπτώσεις που μια εγκυμοσύνη δεν ήταν επιθυμητή, γι’ αυτό ως αντισυλληπτικά συνιστούσαν την πιτύα λαγού, τον εγκέφαλο του βατράχου και του λίπος του λιονταριού.

Μυθικές ιδιότητες απέδιδαν στο ψάρι εχενηΐδα, η βρώση του οποίου από τις εγκύους βοηθούσε στην αποφυγή αποβολών.

Αντηλιακές αλοιφές, δερματικές παθήσεις

Ποιος είπε πως η ιδέα της αντηλιακής προστασίας αποτελεί επινόηση του σύγχρονου πολιτισμού; Οι Βυζαντινοί γιατροί στα κείμενά τους ανέγραφαν οδηγί­ες για αλοιφές που αφορούσαν την αντηλιακή προστασία και την θεραπεία ηλιακών εγκαυμάτων.

Βασικά συστατικά για αντηλιακές αλοιφές θεωρούνταν τό λευκόν τοῦ ὠοῦ (ασπράδι) και ο μυελός μόσχου και ελάφου. Ενώ για θεραπευτικές αλοιφές και καταπλάσμα­τα για τραύματα και δερματικές φλεγμονές, πρότειναν σκευάσματα από κηρό (το κερί των μελισσών), βούτυρο, λίπος αρκούδας, ταύρου, χοίρου και χήνας, ελάφειο κέρας και μυελός, κόπρος όρνιθος και περιστεράς, πτερά γερανού και σάρκες ιχθύων.

Στο όστρακο της σουπιάς και γενικότερα των μαλακοστράκων ένυδρων αποδίδονταν πολλές θεραπευτικές ιδιότητες για την αντιμετώπιση της λεύκης, αποστημάτων και τραυματισμών.

Ενίσχυση της καρδιακής λειτουργίας

Για την καλή λειτουργία της καρδιάς, οι οδηγίες των βυζαντινών ιατρικών κειμένων στρέφονται γύρω από τη δημιουργία εὐχρή­στου αἵματος, της οποίας βασικός παράγοντας θεωρούνταν η διατροφή.

Έτσι, ως ωφέλιμα για την ισόρροπη σύσταση του αίματος θεωρούνταν το κρέας και ο μυελός όρνιθος, ἀτταγῆνος (άγριας γαλοπούλας), βοοειδών, χοίρου και λαγού, οι όρχεις αλέκτορος, ο χοίρειος αστράγαλος, τα πετρόψαρα, κυρίως λαβράκι, φιλομήλα, σελάχη, και το μέλι.

Για τη ρύθμιση της καλής κυκλοφορίας του αίματος στις αρτηρί­ες προτείνονταν μελάτα αυγά και γάλα.

 

(Πηγή: Μαρία Χρόνη, Θεραπείες ασθενειών με ζωικής προελεύσεως ύλες στα βυζαντινά ιατρικά κείμενα, συμβολή στην μελέτη των αντιλήψεων για τις ασθένειες και τις θεραπείες τους στο Βυζάντιο)

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο