Η ιστορία του Τεκτονισμού στα Ιωάννινα

Σε παλιότερη δημοσίευση είχαμε αναφερθεί στην άνοδο των Νεότουρκων στην εξουσία και τη σχέση τους με τον Τεκτονισμό. Συγκεκριμένα, η συγγραφέας και ιστορικός Nest Webster στο βιβλίο της «Secret Societies and subversive Movements», Λονδίνο, 1928, παραθέτει πως το κίνημα των Νεότουρκων ξεκίνησε στις μασονικές στοές της Θεσσαλονίκης, με την άμεση επίβλεψη της Μεγάλης Ανατολής της Ιταλίας. Ήταν όμως όλα αυτά αλήθεια ή απλές υπερβολές της συγγραφέως που απλά μπορεί να στηρίχθηκε σε φήμες που κυκλοφορούσαν εκείνη την εποχή;

Γεγονός πάντως είναι πως ο Τεκτονισμός στον ελληνικό χώρο δεν ξεκίνησε από τις οθωμανοκρατούμενες περιοχές, αλλά από τα Επτάνησα. Η πρώτη κανονική Τεκτονική Στοά ιδρύθηκε στη Βενετοκρατούμενη τότε Κέρκυρα το 1782, με όνομα «Beneficenza» (Αγαθοεργία), η οποία υπαγόταν στη Μεγάλη Στοά της Βερόνας, που έδρευε στην Παδούη της Ιταλίας. Την ίδια περίπου περίοδο άρχισαν, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, να ιδρύονται Ελληνόφωνες Στοές από Έλληνες της διασποράς, ενώ το 1780 μια παραπλήσια προς τον Τεκτονισμό Οργάνωση είχε ιδρυθεί στη Βιέννη με το όνομα «Καλοί Εξάδελφοι». Αυτή ακολουθούσε τους τεκτονικούς τύπους και είχε σκοπό τη συνένωση όλων των Χριστιανών που βρίσκονταν σε Βαλκανικές χώρες και αγωνίζονταν για την απελευθέρωσή τους από τον Τουρκικό ζυγό. Σ’ αυτήν την οργάνωση ανήκε και ο μεγάλος Έλληνας υμνητής της Ελευθερίας και κατόπιν Εθνομάρτυρας Ρήγας Βελεστινλής.

Στην Ήπειρο

Μετά την απελευθέρωση της Ηπείρου από τον τουρκικό ζυγό και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος, ιδρύθηκε στα Ιωάννινα, στις 22 Δεκεμβρίου 1920, η Στοά «Δωδώνη» και εργάστηκε κανονικά μέχρι το τέλος του 1940, οπότε ανέστειλε αναγκαστικά τις εργασίες της λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Κατοχής. Σύμφωνα με υπάρχοντα στοιχεία, την εποχή αυτή η Στοά αριθμούσε 280 μέλη. Όμως, η ιστορία του Τεκτονισμού στην Ήπειρο φαίνεται πως ξεκίνησε πολύ πιο νωρίς, καθώς σύμφωνα με τον Γάλλο ιστορικό και Φιλέλληνα Πουκεβίλ, ο οποίος διατέλεσε διπλωμάτης στα Ιωάννινα στις αρχές του 19ου αιώνα, υπήρχε στα Ιωάννινα τεκτονική Στοά ήδη από την εποχή του Αλή Πασά. Αν και πολλοί Ηπειρώτες αναφέρονται ως τέκτονες, συγκεκριμένα στοιχεία για τεκτονικές Στοές στα Ιωάννινα έχουμε μόλις από τις 23.07 (ή 05.08) 1893, με την ίδρυση της Στοάς «Προμηθεύς» υπό την αιγίδα της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας.

Η Στοά «Προμηθεύς» στα Ιωάννινα

Τα δεδομένα για την Στοά «Προμηθεύς» στα Ιωάννινα είναι λιγοστά. Γι’ αυτό άλλωστε είναι δύσκολο να έχουμε να σαφή ιδέα της διαδρομής της. Ωστόσο, τα αρχεία της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας παρέχουν κάποια στοιχεία που μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε κάποιες σημαντικές στιγμές της ιστορίας της.

Ο «Προμυθεύς» ιδρύθηκε στις αρχές του 1893 με την υποστήριξη, όπως φαίνεται, της Στοάς «Πρόοδος» της Κωνσταντινούπολης και μίας άλλης ελληνικής Στοάς, της «Φοίνιξ» με έδρα την Κέρκυρα. Λίγους μήνες νωρίτερα, οι Τέκτονες των Ιωαννίνων είχαν στείλει επιστολή στην έδρα της Μεγάλης Ανατολής της Γαλλίας, στο Παρίσι, ζητώντας την προστασία της Γαλλίας.

Η επιστολή

«Η προστασία, για τυπικούς λόγους, του κ. Προξένου της Γαλλίας είναι πολύ χρήσιμη, διότι μεταξύ των μελών της εταιρείας που θα ιδρύσουμε, θα υπάρχει κι ένας Γάλλος πολίτης που ζει στην περιφέρεια της εν λόγω εταιρείας. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα αποφευχθεί η ξαφνική και βίαιη είσοδος των αστυνομικών και οι απροσδόκητες έρευνες. Σ’ αυτή την περίπτωση, ο αστυνομικός θα πάει στον Γενικό Διευθυντή και αυτός με τη σειρά του στον Πρόξενο και όταν η υπόθεση θα βρίσκεται μεταξύ του Διοικητού και του Προξένου, οποιαδήποτε ανησυχία θα έχει απομακρυνθεί».

Αν και οι Τέκτονες στα Ιωάννινα ζήτησαν την προστασία της Γαλλίας ώστε να αποφεύγονται επεμβάσεις της οθωμανικής αστυνομίας, όπως γινόταν αντίστοιχα στις Στοές άλλων περιοχών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπό την αιγίδα των Άγγλων και των Ιταλών, αυτό δεν κατέστη δυνατό καθώς ο Γάλλος υποπρόξενος κ. Σεόν όχι μόνο δεν ανήκε στη Μασονία, αλλά αντίθετα ήταν βαθύτατα εχθρός της. Μάλιστα, η εχθρότητά του προς τη Μασονία είχε γίνει τόσο ενοχλητική ώστε οι Αδελφοί να ζητήσουν ακόμη και την απομάκρυνσή του.

Σε μία επιστολή των μελών της Στοάς με ημερομηνία 25 Αυγούστου του 1895 γίνεται αναφορά στη συμπεριφορά του κ. Σεόν, γράφοντας χαρακτηριστικά: «Μας κάνει να θυμόμαστε την τυραννία του Αλή Πασά Τεπελενλή, αυτήν την καταραμένη ανάμνηση». Βέβαια, το μόνο σοβαρό επιχείρημα για την απομάκρυνση του κ. Σεόν ήταν η «εξωφρενική συμπεριφορά» του προς τη δεσποινίδα Ανδρομάχη Ζωνίδη, ετών 18. Θα μπορούσε ίσως να σκεφτεί κάποιος πως οι Τέκτονες είχαν άλλους λόγους για να επιμένουν στην απομάκρυνση του υποπροξένου.

Ιδρυτικά μέλη της Στοάς

Η Στοά «Προμηθεύς» στα Ιωάννινα ιδρύθηκε από τον Έλληνα δικηγόρο Ηλία Χαρίτο. Αρχικά ξεκίνησε μόνο με δέκα μέλη, όμως μέσα σε δύο χρόνια λειτουργίας έφτασε το 1895 να αριθμεί 40 μέλη, ένας αριθμός μελών πολύ σημαντικός για μια μικρή πόλη όπως τα Ιωάννινα, αν μάλιστα αντιπαρατεθούν με την Κωνσταντινούπολη, την πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που την ίδια περίοδο αριθμούσε περίπου 1.000.000 κατοίκους  και υπήρχαν συνολικά μόλις 300 Τέκτονες.

Πώς όμως κατόρθωσε ο «Προμηθεύς» να συγκεντρώσει τόσα πολλά μέλη; Μα, ασφαλώς, επειδή εκείνη την εποχή η πόλη των Ιωαννίνων είχε έναν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, που εκτός από τους Έλληνες κατοίκους, υπήρχε ένας μικρός αριθμός μουσουλμάνων και ένας σημαντικός αριθμός Εβραίων κατοίκων. Έτσι, το 1895, από τα 40 μέλη της Στοάς, 17 μέλη ήταν Έλληνες χριστιανοί, 12 Εβραίοι, 8 Τούρκοι (μουσουλμάνοι), 2 Αρμένιοι και ένα ακόμη πρόσωπο, ο Σεζάρ Ζυλιέν, που πιθανότατα ήταν γαλλικής καταγωγής, γεννημένος όμως στην Αθήνα.

Από τα παραπάνω μέλη της Στοάς, περίπου το 60% καταγόταν από τα Ιωάννινα, ενώ οι υπόλοιποι από άλλες περιοχές της Ηπείρου ή της Μακεδονίας. Εκείνη την εποχή τα Ιωάννινα φιλοξενούσαν μια φωτισμένη αστική τάξη, όμως κάποια μέλη της Στοάς προέρχονταν και από τις τάξεις του στρατού που ο τόπος καταγωγής τους βρισκόταν αρκετά μακριά από τα Ιωάννινα. Έτσι, ο Μουσταφά Σουκρού, ταγματάρχης αρχικτηνίατρος, είχε γεννηθεί στη Δαμασκό, ο Ταχσίν Χουσεΐν, διευθυντής των Ταχυδρομείων και των Τηλέγραφων, γεννήθηκε στη Babadagh, ο Αγκόπ Αβεντιντζιάν, ένας Αρμένιος υπάλληλος της Διοίκησης των Καπνών, είχε έρθει από μία πόλη της Κεντρικής Ανατολίας, την Akchéhir, και ένας άλλος Αρμένης, ο Ντυράν Σ. Μικαελιάν, Μηχανικός του βιλαετίου, ήταν από την Κωνσταντινούπολη.

Γενικά, τα μέλη της Στοάς «Προμυθεύς», δίνουν την εικόνα της αστικής τάξης των Ιωαννίνων στα τέλη του 19ου αιώνα. Η Στοά συγκέντρωσε ως μέλη δικηγόρους, τους Ηλία Χαρίτο, Ζαν Κοτούλα, Αλέξη Αλεξίου, ιατρούς, φαρμακοποιούς καθώς και τραπεζίτες-ενεχυροδανειστές Εβραίους, Έλληνες και Εβραίους εμπόρους, έναν καθηγητή (Αθανάσιο Οικονομίδη), μερικούς υπαλλήλους της Συνεταιριστικής Εταιρίας Καπνών και στρατιωτικούς. Ουσιαστικά, η Στοά ήταν ένας μικρόκοσμος της τότε καλής κοινωνίας των Ιωαννίνων όπου συνυπήρχαν μέλη και των τριών θρησκευτικών κοινοτήτων της πόλης.

Βέβαια, υπήρχαν αντιδράσεις για τη λειτουργία της Στοάς στα Ιωάννινα. Ακόμη και όταν αντικαταστάθηκε ο Γάλλος υποπρόξενος Σοέν, που ασκούσε έντονη πολεμική στον Τεκτονισμό, και τη θέση του κατέλαβε ο νέος υποπρόξενος που ήταν πιο ευνοϊκός στη λειτουργία της Στοάς, οι αντιδράσεις κυρίως των μουσουλμάνων κατοίκων συνεχίστηκαν, καθώς κατηγορούσαν τα μέλη της Στοάς για αθεΐα.

Έτσι, τα μέλη της Στοάς αναγκάστηκαν το 1896 να περιορίσουν κατά πολύ τις δραστηριότητές τους, για να μην τραβούν την προσοχή των κατοίκων και των τοπικών αρχών. Κι ενώ η Στοά αυτήν την περίοδο βρισκόταν σε αδράνεια, την επόμενη χρονιά, το 1897 που ξέσπασε ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος, η Στοά ουσιαστικά έπαψε τη λειτουργία της καθώς ο Κυβερνήτης της Επαρχίας ζήτησε να μετατραπεί ο ναός της σε στρατώνα.

 Πηγές:

https://www.grandlodge.gr/dodoni-w-96135.html

Περιοδικό “Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée”, αριθ. 66, 1992, σελ. 105-112.

Μετάφραση: Corinne Valois

Επιμέλεια: Θοδωρής Αλεξίου