Η διαμόρφωση της αστικής τάξης στην Ευρώπη τον 19ο αιώνα



Η νέα αστική κουλτούρα

Ο 19ος αιώνας έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως ο «αστικός αιώνας» της Ευρώπης, καθώς οι αστοί διαμόρφωσαν μια κουλτούρα, πρότυπα ζωής και συμπεριφοράς, που αποτέλεσαν παράδειγμα προς μίμηση για τα άλλα κοινωνικά στρώματα.

Οι αστοί της Ευρώπης, με την οικονομική δύναμή τους, την επιστημονική γνώση τους, τον πολιτικό λόγο τους και την κοινωνική τους υπεροχή σφράγισαν το 19ο αιώνα, παρά το γεγονός πως η αστική τάξη εκπροσωπούσε μόλις το 5 με 10% του συνολικού πληθυσμού της Ευρώπης του 19ου αιώνα.

Σήμερα, οι αστικοί κανόνες ζωής και συμπεριφοράς που διαμορφώθηκαν τον 19ο αιώνα φαντάζουν ως κάτι το αυτονόητο. Η αλήθεια είναι πάντως πως τον 19ο αιώνα μόνο ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού της Ευρώπης μπορούσε να απολαμβάνει τα προνόμια της αστικής τάξης. Με την επικράτηση των αστών, διαμορφώθηκαν νέες συνήθειες, αξίες και πρότυπα συμπεριφοράς, όπως η ατομική καθαριότητα, οι ευγενείς τρόποι στις ανθρώπινες συναναστροφές, ο σαφής διαχωρισμός εργασίας και ελεύθερου χρόνου, τα ταξίδια και οι διακοπές.

Η αστοί του πλούτου και οι αστοί της γνώσης

Στη δυτική Ευρώπη και κυρίως στη Γερμανία και την Αυστρία, η αστική τάξη διακρινόταν ανάμεσα στους οικονομικά ισχυρούς αστούς και στους αστούς της γνώσης. Οι μορφωμένοι αστοί αποτελούσαν μια ξεχωριστή οντότητα αστών και διανοούμενων, οι οποίοι είχαν λάβει κλασική παιδεία και σε ορισμένες περιπτώσεις εχθρεύονταν το καπιταλιστικό κεφάλαιο.

Σε γενικές γραμμές, οι μορφωμένοι αστοί δεν διέθεταν ισχυρή οικονομική δύναμη, όμως έχαιραν υψηλού κοινωνικού κύρους. Οι δημόσιοι λειτουργοί και οι πανεπιστημιακοί κατείχαν εξέχουσα κοινωνική θέση, που τους εξασφάλιζε η ακαδημαϊκή μόρφωση, την οποία φυσικά είχαν αποκτήσει με κόπους, θυσίες και χρόνο.

Η φοίτηση στο πανεπιστήμιο δημιουργούσε ένα αίσθημα υπεροχής απέναντι στην υψηλή αριστοκρατία με τις υλικές απολαύσεις και απολαβές, ενώ η μόρφωση ήταν διαβατήριο για τα σαλόνια των επιχειρηματιών μεγαλοαστών. Για τη Γερμανία, την Αυστρία και εν μέρει για την Ιταλία μπορεί να υποστηριχθεί ότι η εκπαιδευτική και πανεπιστημιακή παράδοση, με ρίζες στο Διαφωτισμό και το νεοουμανισμό συνέβαλε στη δημιουργία μιας συνειδητοποιημένης πνευματικής αστικής τάξης. Τουλάχιστον στο γερμανόφωνο χώρο, ως αστοί της γνώσης λογίζονταν οι πανεπιστημιακοί και οι γυμνασιακοί καθηγητές, όχι όμως και οι δάσκαλοι του δημοτικού. Οι καθηγητές προέρχονταν κυρίως από μεσοαστικές οικογένειες, ενώ οι δάσκαλοι από οικογένειες τεχνιτών, χωρικών και μικροαστών.

Από την άλλη, η οικονομική αστική τάξη παγιωνόταν και διαμορφωνόταν σε επαγγελματικά και τεχνικά γυμνάσια και σε πολυτεχνεία, με κύριο στόχο την οικονομική και κοινωνική άνοδο. Οι επιχειρηματίες κεφαλαιούχοι, οι μεγαλέμποροι, οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι και οι διευθυντές επιχειρήσεων κινούσαν τα νήματα της οικονομίας και διαμόρφωναν σε μεγάλο βαθμό τις τύχες των κοινωνιών των περισσότερων ευρωπαϊκών χωρών κατά το 19ο αιώνα. Μάλιστα, στην Αγγλία οι έμποροι, οι βιομήχανοι και οι τραπεζίτες βρίσκονταν στην κορυφή της πυραμίδας και αποτελούσαν τον πυρήνα των middle-classes, πάνω δηλαδή από τους δικηγόρους, τους δικαστές, τους ανώτερους κληρικούς, τους γιατρούς και τους υψηλόβαθμους υπαλλήλους.



Η αστική τάξη στην Ελλάδα

Η αστική τάξη της Ελλάδας τον 19ο αιώνα ήταν αριθμητικά η πλέον ολιγάριθμη αφού περιλαμβάνει ένα ασήμαντο ποσοστό του πληθυσμού. Ενώ στη δυτική Ευρώπη ο αστικισμός είχε εμφανιστεί σαν μια διαδικασία προοδευτικού αποχωρισμού των ιδιωτικών σχέσεων από το Κράτος, το οποίο μονοπωλείτο από τις εκκλησιαστικές δυνάμεις, στην Ελλάδα οι ιδιωτικές σχέσεις ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με τις σχέσεις εξουσίας και τις σχέσεις του κρατικού μηχανισμού.

Στην Ελλάδα σε ολόκληρο τον 19ο αιώνα το έμβλημα της κοινωνικής ανόδου ήταν η πρόσβαση σε κάποια θέση του δημοσίου, καθώς το δημόσιο ήταν η μόνη βατή οδός για να ανέβει κάποιος σε κοινωνική τάξη. Η «κρατικοδίαιτη» αυτή αστική τάξη ηγεμόνευσε ιδεολογικά στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα. Ο βασικός πυρήνας της «κρατικοδίαιτης αστικής τάξης ήταν τα «τζάκια» του Αγώνα, τα οποία είχαν τις ιστορικές τους καταβολές στους προεστούς και τους οπλαρχηγούς της προεπαναστατικής και της επαναστατικής περιόδου.

Μία ιδιαίτερη ομάδα της άρχουσας τάξης του 19ου αιώνα αποτελούσαν οι γαιοκτήμονες. Η ισχυρή μεγαλογαιοκτησία έκανε αισθητή την παρουσία της μόνο στις περιοχές που δεν εφαρμόστηκε η αγροτική μεταρρύθμιση του 1871, αρχικά στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα και την Εύβοια, και στη συνέχεια στη Θεσσαλία και την Άρτα. Εύποροι αστοί της Διασποράς διεκδικούσαν ηγεμονικό ρόλο σε εθνικό επίπεδο, χάρη στη μεγάλη έγγειο ιδιοκτησία.

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, επιδιώχτηκε να διαμορφωθεί και στην Ελλάδα μια αστική ανάπτυξη κατά τα δυτικά πρότυπα. Φορείς αυτής της ιδιότυπης αστικής τάξης ήταν οι Έλληνες κεφαλαιούχοι της Διασποράς, καθώς την εποχή του Τρικούπη έγινε προσπάθεια να αυτονομηθεί το επιχειρηματικό πεδίο από το Κράτος. Για πρώτη φορά το σύνολο σχεδόν του επιχειρηματικού κόσμου ενδιαφέρθηκε για την αξιοποίηση της ελληνικής αγοράς, ιδιωτικής και δημόσιας.

Πηγές:
ΚΩΣΤΑΣ ΡΑΠΤΗΣ ΑΣΤΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ, 1789-1914
Η Συγκρότηση του Ελληνικού Καπιταλισμού, 1871-1909
Γεώργιος Θ. Μαυρογορδάτος «Διχασμός ως ταξική σύγκρουση»

Φωτογραφία

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο